İslam eleştirildiğinde Müslümanlar çoğu zaman tuhaf görünen bir durumla karşılaşır. Birisi «İslam’da şöyle deniyor» der ve ilk tepki genellikle şu olur: «Ama bu İslam değil. Bu sadece kültür», «Bu güvenilir olmayan bir hadis», «Bu sadece bir âlimin görüşü» veya «Bu belirli bir fıkıh anlayışı».
Ve çoğu zaman böyle bir tepkinin gerçekten dayanağı vardır. Ancak asıl sorun başka bir yerde ortaya çıkar: İslam adı altında ona sonradan eklenmiş şeyleri her defasında İslam’dan ayırma ihtiyacı neden doğuyor?
Bunun nedenlerinden biri, kaynaklar arasındaki hiyerarşinin zamanla kaybedilmesidir. İlahi vahiy, tarihsel rivayetler, âlimlerin yorumları ve insanların ortaya koyduğu hukuki hükümler aynı düzeyde kaynaklarmış gibi algılanmaya başlar. Farklı kaynak düzeyleri birbirine eşitlendiğinde ise insan yorumu, bizzat Kur’an’ın ne anlama gelmesi gerektiğini belirlemeye başlar.
Her dini konu hakkında yazılan şey vahiy değildir
Basit bir ayrımla başlamak gerekir. Kur’an vahiy metnidir. Tefsir, onu açıklamaya yönelik insan çabasıdır. Fıkıh, hukuki hükümler çıkarmaya yönelik insan çalışmasıdır. Hadisler ise Peygamber’le ilişkilendirilen sözler, eylemler ve olaylar hakkında tarihsel olarak aktarılan rivayetlerdir.
Bu kaynakların işlevleri ve tarihsel güvenilirlik dereceleri birbirinden tamamen farklı olabilir. Ancak asıl önemli ayrım bundan da önce gelir.
Bunlar aynı türden kaynaklar değildir.
Bir tefsir, onu tanınmış bir âlim yazdığı için vahye dönüşmez. Bir fıkıh görüşü, belirli bir mezhebin mensupları tarafından kabul edildiği için ilahi yasa hâline gelmez. Bir tarihsel rivayet de isnad zincirine sahip olduğu için otomatik olarak Allah’ın sözüne dönüşmez.
Bu, silinmemesi gereken temel bir sınırdır.
Fıkıh nedir?
Fıkıh, dini kaynaklardan hareketle hukuki hükümlerin insanlar tarafından anlaşılması ve geliştirilmesidir. Âlimler metinleri analiz etmiş, birbirleriyle karşılaştırmış, çeşitli akıl yürütme yöntemleri kullanmış ve hukuki sonuçlara ulaşmışlardır.
Bu nedenle fıkıh içerisinde farklı hükümlerin ortaya çıkması doğaldır. Bazı âlimler bir şeyi farz kabul ederken, diğerleri müstehap, caiz veya haram olduğunu savunmuştur.
Farklı mezheplerin varlığı bile önümüzde vahye eklenmiş bir metin değil, insani bir yorum bulunduğunu göstermektedir.
İnsani sonuç, insani sonuç olarak kaldığı sürece bunda bir sorun yoktur.
Sorun, «Âlim böyle bir hüküm çıkardı» ifadesinin fark edilmeden «Allah böyle bir hüküm koydu» ifadesine dönüşmesiyle başlar.
Kur’an bunu ortaya koymuyorsa, böyle bir hükmü doğrudan Allah’a nispet etmeden önce bunun dayanağının gösterilmesi gerekir.
Hadis, «Peygamber» kelimesinin eş anlamlısı değildir
Burada başka bir kavramsal kayma ortaya çıkar.
Peygamber’in bir şey söylediğini veya yaptığını aktaran bir rivayet ile Peygamber’in gerçekten bunu söylemiş veya yapmış olması aynı şey değildir.
Belirli bir hadisin gelenek tarafından güvenilir kabul edilmesi bile rivayetin aktarımına ilişkin belirli bir tarihsel ve metodolojik değerlendirmenin sonucudur. Bu durum, insan tarafından kaydedilmiş bir rivayeti otomatik olarak vahye dönüştürmez.
Dolayısıyla «Peygamber’e X’i söylediğini atfeden bir hadis var» ifadesinden «Peygamber kesinlikle X’i söyledi» sonucuna geçmek, ayrıca dayanak gerektiren bir adımdır.
«Peygamber X’i söyledi» ifadesinden «Allah X’i bütün insanlar için zorunlu bir yasa olarak belirledi» sonucuna geçmek ise bir başka ayrı adımdır.
Çoğu zaman bu adımlar fark edilmeden atlanır.
Kur’an neden ölçüt olarak kalmalıdır?
Kur’an’ın kendisi insanı sürekli olarak vahye ölçüt olarak geri döndürür.
Allah şöyle buyurur:
«Rabbinizden size indirilene uyun ve O’ndan başka velilere uymayın.» (7:3)
Ve şöyle buyurur:
«Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah’tan başkası tarafından olsaydı, onda birçok çelişki bulurlardı.» (4:82)
Bu, okuma yöntemi açısından özellikle önemlidir.
Bir ayetin belirli bir şekilde anlaşılması Kur’an’ın diğer bölümleriyle çelişkiye yol açıyorsa, bu sorun «Ama bizim tefsirimizde böyle yazıyor» denilerek çözülemez.
Tam tersine, bu durum metnin kendisine dönmek ve ilk anlayışı yeniden kontrol etmek için bir sebeptir.
Kur’an, her biri anlamını dışarıdaki bir yorumdan alan bağımsız alıntılar bütünü olarak okunamaz. O bütünlüklü bir metindir. Bu nedenle bir bölümün anlamı, kendi bağlamı, komşu ayetleri ve Kur’an’ın genel mantığı aracılığıyla da sınanmalıdır.
Tefsir de Kur’an değildir
Benzer bir sorun tefsirlerde de ortaya çıkar. Bir kişi «Bu ayetin anlamı kesinlikle budur» dediğinde, çoğu zaman bu iddianın arkasında ayetin kendisinden ziyade ona ilişkin belirli bir yorum vardır.
Ayrıca tefsir yazarı Kur’an’ı kaçınılmaz olarak kendi döneminin, kültürünün, dilinin ve çevresindeki mevcut düşüncelerin çerçevesinde okur. Bu durum tek başına bir suçlama değildir ve hiçbir tefsiri değersiz hâle getirmez. Ancak göz ardı edilmemesi gereken önemli bir sınırdır.
Belirli bir yorum Kur’an’ın diğer ayetleriyle çelişmeye başladığında, yalnızca yetkili bir müfessir bunu savunduğu için çelişki görmezden gelinmemelidir. Ortada doğrudan Kur’an metni ve bu metne ilişkin insan açıklaması vardır. Bir yorum Kur’an’dan doğrudan çıkarılabilecek olandan ne kadar uzaklaşırsa, ona o kadar ihtiyatlı yaklaşmak gerekir.
Tefsir Kur’an’ı açıklayabilir, fakat Kur’an’a dönüşmez. Bu nedenle müfessirin sözleri Allah’ın sözleriyle aynı düzeye konulmamalıdır.
Çarpıtma nerede başlıyor?
Basit bir sıra düşünelim.
Önce Kur’an vardır.
Daha sonra Peygamber hakkında tarihsel rivayetler ortaya çıkar. Ardından yorumlar, hukuk ekolleri, farklı tefsir yöntemleri ve belirli meseleler hakkında çok sayıda hüküm gelişir.
Bu malzemelerin ortaya çıkması kendi başına bir sorun değildir.
Sorun, sıranın tersine çevrilmesiyle başlar.
Örneğin bir kişi önce fıkıhtan belirli bir hukuki hükmü benimser. Ardından bunu desteklemek için kullanılabilecek bir hadis bulur. Sonrasında da Kur’an’da bu hükme uygun şekilde yorumlanabilecek bir ayet arar.
Kâğıt üzerinde her şey dini görünebilir.
Fakat gerçekte başka bir şey gerçekleşmiştir: önce insani bir hüküm kabul edilmiş, ardından birincil metin bu hükme uydurulmaya başlanmıştır.
İşte hiyerarşi tam burada kaybolur.
Hadis Kur’an’ı belirlemeye başladığında
Bu sorun özellikle Kur’an’ın belirli bir yorumunun, daha sonraki bir malzemenin yardımı olmadan metnin kendisinden çıkarılamadığı durumlarda belirginleşir.
Kişi «Kur’an ne diyor?» diye sormak yerine «Bu ayet, bu hadise göre ne anlama gelmeli?» diye sormaya başlar.
Bu artık tamamen farklı bir yöntemdir.
Bu durumda hadis, Kur’an’la karşılaştırılabilecek tarihsel bir malzeme olmaktan çıkar ve Kur’an’ın önceden hangi mercekten okunması gerektiğini belirleyen bir araç hâline gelir.
Böylece tehlikeli bir sıra ortaya çıkar:
hadis → yorum → ayet.
Oysa mantıksal öncelik bunun tersi olmalıdır:
Kur’an → yorumun sınanması → tarihsel malzemenin değerlendirilmesi.
Bu, her hadisin otomatik olarak reddedilmesi gerektiği anlamına gelmez. Yalnızca tarihsel bir rivayete, birincil metnin anlamını yeterli dayanak olmadan değiştirme yetkisi verilmemesi gerektiği anlamına gelir.
Hiyerarşinin kaybedilmesi neden çelişkiler yaratıyor?
Bazı insanların Kur’an’ı bağımsız olarak okurken, geleneksel sistem içerisinde fark etmedikleri sorularla karşılaşmasının nedenlerinden biri burada anlaşılır.
Kişi fıkıhtan hazır bir hüküm veya tefsirden belirli bir anlayış alır. Ardından bunu bütün Kur’an’a uygulamaya çalışır. Fakat daha sonra bu yapıya uymayan başka ayetlerle karşılaşır.
Her böyle durumda ayrı bir istisna, özel bir bağlam, nesh, mecazî anlam veya başka bir ek kuralla açıklama getirilebilir.
Ancak bu açıklamaların sayısı giderek artar.
Sonuçta kişi artık Kur’an’ı araştırmıyor olur. Önceden kabul edilmiş yorum sistemini savunuyor olur.
Böylece Kur’an’ın sözleri sistem tarafından sınanmak yerine, sistem Kur’an’ın sözlerine uydurulmaya başlanır.
Bu temel bir farktır.
Helal ve haramı kişisel beyanlara dönüştürmemek gerekir
Burada özellikle önemli başka bir sınır daha vardır.
Kur’an, insanların kendi başlarına helali haram, haramı da helal ilan etmeleri konusunda uyarır:
«Dillerinizin yalana alışmış olması sebebiyle ‘Bu helaldir, şu haramdır’ demeyin ki Allah’a karşı yalan uydurmuş olmayasınız.» (16:116)
Bu nedenle «haram» kelimesi, «bence yanlış» ifadesinin daha güçlü bir versiyonu değildir.
Bir kişi bir şeyin dini anlamda haram olduğunu söylediğinde, gerçekte Allah adına bir hüküm ileri sürmüş olur.
Burada temel soru şudur: Allah bunu nerede yasakladı?
Cevap yalnızca bir âlimin görüşü, belirli bir hadis veya hukuki bir çıkarımsa, bunun ne olduğu açıkça söylenmelidir: insani bir yorum veya hukuki bir hükümdür.
Bunu fark edilmeden Allah’ın doğrudan sözüne dönüştürmemek gerekir.
Bu, İslam’ın dışarıdan algılanmasını bile etkiler
Sorunun başka bir boyutu daha vardır.
İslam’ı derinlemesine hiç incelememiş bir kişi belirli bir kuralla, garip bir uygulamayla veya tartışmalı bir iddiayla karşılaştığında bunların tamamını İslam’ın bir parçası olarak algılar.
Müslüman ise «Bu İslam değil, sadece kültür», «Bu sadece bir mezhep görüşü», «Bu zayıf bir hadis», «Bu Orta Çağ’a ait bir tefsir» diye cevap verebilir.
Fakat bir toplum bu unsurları onlarca yıl boyunca dini normlar olarak sunduysa, dışarıdan gözlem yapan kişinin onları böyle algılaması şaşırtıcı değildir.
Dolayısıyla sorun yalnızca İslam eleştirmenlerinde değildir. Belirli ölçüde bu, Müslüman çevrenin de sorunudur: insanların dini mirasının farklı katmanlarının, Allah’ın tek ve bütünsel sözü adına konuşmasına kendimiz izin verdik.
Sonra da insanların Kur’an’ı kültürden, tarihsel gelenekten veya hukuk ekolünden neden ayıramadığını sorguluyoruz.
Hiyerarşi tarihsel kaynakları ortadan kaldırmaz
Buradan hadislerin, tefsirlerin veya fıkhın çöpe atılması gerektiği sonucu çıkmaz.
Tarihsel malzeme ciddi bir araştırmanın konusu olabilir. Erken dönem Müslüman tarihini, fikirlerin gelişimini, hukuk ekollerinin oluşumunu ve farklı nesillerin dini metinleri nasıl anladığını incelememize imkân verir.
Ancak bir kaynağı araştırmak ile ona vahiy gibi boyun eğmek aynı şey değildir.
Erken dönem Müslüman âlimlerinin ne söylediklerini onları yanılmaz kabul etmeden inceleyebiliriz. Hadisleri, aktarılan her hikâyenin peşinen gerçek olduğunu varsaymadan araştırabiliriz. Tefsir okuyabilir ve karşımızdaki şeyin bir yorum olduğunu unutmadan değerlendirebiliriz.
Tam da bu sınır, tarihsel malzemenin değerini korurken onu ek bir vahye dönüştürmemizi engeller.
O hâlde nereden başlamalı?
En basit soruyla başlamak gerekir:
Allah gerçekten ne söyledi?
Bundan sonra şu sorular sorulabilir: Peygamber, tarihsel kaynaklara göre bu ilkeleri nasıl anladı ve uyguladı? İlk dönem Müslümanları metni nasıl yorumladı? Daha sonra hangi hukuki sonuçlar ortaya çıktı? Hangi tarihsel rivayetler destekleniyor, hangileri şüpheli ve hangileri tartışmalı kalıyor?
Ancak sıra önemlidir.
Önce daha sonraki bir yorumu kabul edip ardından Kur’an’ı buna uydurmak doğru değildir.
Bir yorumu vahye, tarihsel bir rivayeti Allah’ın sözüne ve hukuki bir kararı da Kur’an’dan delil olmaksızın ebedî ilahi yasaya dönüştürmemek gerekir.
Kur’an vahyin temel ve korunmuş kaynağıysa, daha sonraki insani bir sistemin eki olarak kullanılamaz.
Önce ilahi sözü insan anlayışından ayırmak gerekir. Ancak bundan sonra diğer her şeyi dürüstçe değerlendirmek mümkün hâle gelir.
Bu hiyerarşinin kaybedilmesi küçük bir metodolojik hata değildir. Dini okuma biçiminin kendisini değiştirir: insan kendi anlayışlarını Kur’an’la sınamayı bırakır ve Kur’an’ı kendi anlayışlarıyla sınamaya başlar.
