Ateizm genellikle basit bir şekilde tanımlanır: kişi Tanrı’nın varlığına inanmaz veya Tanrı’nın varlığına ilişkin inancı kanıtlanmış bir gerçek olarak kabul etmez. Ancak daha burada ilk sorun ortaya çıkar: modern anlamdaki “ateizm” terimi Kur’an terminolojisine mekanik biçimde aktarılamaz. Kur’an’da modern anlamıyla ayrı bir “ateist” kategorisi bulunmaz. Bazı durumlarda buna en yakın kavram küfür — hakikati inkâr etme veya kabul etmeme — olabilir; ancak bu kavramların tamamen özdeş olduğu söylenemez. Dolayısıyla “Kur’an ateistler hakkında ne söylüyor?” sorusu, basitçe bir etiket yapıştırmaktan daha fazla dikkat gerektirir.
Çok daha ilginç olan başka bir soru vardır: Bir insan, belirli bir ateistin nereye gideceğini önceden ilan etme hakkına sahip midir?
Bugün oldukça sık şu tür kesin ifadeler duyulabilir: Bu kişi inanmıyor, öyleyse mutlaka cehenneme gidecek. Bazen bu iddia küçümseme, alay veya herhangi bir ateistin sadece aptal olduğu ve apaçık olanı anlayamayacağı düşüncesiyle birlikte dile getirilir. Oysa Kur’an, insanın sorumluluğuna çok daha ciddi bir açıdan yaklaşır.
Burada kolayca gözden kaçabilecek başka bir soru daha ortaya çıkar: Neden başka bir insanın nereye gideceği konusunda bu kadar çok düşünüyor, kendimizin nereye gideceği konusunda ise bu kadar az düşünüyoruz?
Bütün ateistler aynı yoldan bu görüşe ulaşmamıştır
“Ateist” kelimesi tek başına kişinin neden bu konuma geldiği hakkında neredeyse hiçbir şey söylemez.
Bir insan gerçekten dini derinlemesine incelemiş ve Tanrı’ya inanmak için yeterli dayanak göremediği sonucuna varmış olabilir. Başka biri ne dini ne de felsefeyi ciddi biçimde incelemiş olabilir ve yalnızca Tanrı’nın varlığı meselesinin neredeyse hiç gündeme gelmediği bir çevrede büyümüş olabilir. Bir diğeri dindar insanlardan hayal kırıklığına uğramış ve dini ikiyüzlülük, şiddet veya entelektüel dürüstlükten uzaklıkla ilişkilendiriyor olabilir. Bir başkası ise dini cevapların akılcı bir incelemeye dayanmadığını düşünüyor olabilir. Beşinci kişi ise bu konu üzerinde hiçbir zaman özellikle düşünmemiş olabilir.
Gerçekten dine karşı çıkan ve her tartışmayı bir mücadeleye dönüştüren insanlar da vardır. İnananlarla kişisel düzeyde alay edebilir, onları küçümseyebilir ve meseleleri anlamaya çalışmak yerine yalnızca karşısındaki kişiyi yenmeye çalışabilirler.
Bütün bu insanlar biçimsel olarak ateist olarak adlandırılabilir. Peki bu, onların her birinin içinde ne olduğunu bildiğimiz anlamına mı gelir?
Hayır.
İşte tam burada insanın kendine olan güveni, insan bilgisinin sınırlarıyla karşılaşır.
İnsan davranışı görür, Allah ise insanı bütünüyle bilir
Biz bir insanın sözlerini, davranışlarını ve kamuya açık inançlarını görebiliriz. Ancak onun hayatının tamamını, iç mücadelesini, kendisine hangi soruları sorduğunu, hangi cevapları aldığını, başkalarının ona hangi cevapları verdiğini ve kalbinde tam olarak neler yaşandığını göremeyiz.
Kur’an, Allah’ın insanlardan gizli olanı bildiğini sürekli hatırlatır:
“O, gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilir.”
Kur’an 40:19
Bu son derece önemlidir. Bir insan “Bu ateist kesinlikle cehenneme gidecek” dediğinde, aslında yalnızca dinî bir kategoriyi tanımlamakla kalmaz. Allah’ın sahip olduğu bütün bilgiye sahip olmadığı hâlde belirli bir insan hakkında nihai hüküm vermiş olur.
Kendi geleceğimizi bile bilmiyoruz. İnsan bir yıl, on yıl sonra veya tek bir gün içinde inançlarını değiştirebilir. Bugün reddettiğini yarın kabul edebilir. Aynı şekilde bugün kendisini inanan olarak gören bir insan da hayatının sonunda kalbinin nasıl olacağını bilemez.
Bu nedenle Kur’an insana Hâkim’in yerini alma yetkisi vermez.
Bir dine mensup olmak bile otomatik bir kurtuluş bileti değildir
Kur’an’ın kurtuluşu belirli bir gruba basitçe kayıt olmaya indirgememesi özellikle dikkat çekicidir.
Bazı insanlar yaklaşık olarak şöyle düşünür: “Ben Müslümanım, dolayısıyla kurtuldum. O ateist, dolayısıyla helak oldu.”
Oysa Kur’an insana farklı bir şekilde yaklaşır. Metinde sürekli olarak yalnızca grubun adına değil, imana, takvaya ve salih amellere dayanan bir ölçüt ortaya çıkar.
49:13’te şöyle denir:
“Şüphesiz Allah katında sizin en değerliniz, O’na karşı en takvalı olanınızdır.”
Yani belirli bir toplumsal gruba ait olmak, tek başına insanı Allah katında özel bir statünün sahibi hâline getirmez.
Üstelik Kur’an bizzat inananları kendilerini otomatik olarak temize çıkarmamaları konusunda uyarır:
“Kendinizi temize çıkarmayın. O, kimin takvalı olduğunu daha iyi bilir.”
Kur’an 53:32
Bu, insan egosu açısından oldukça rahatsız edici bir ilkedir. İnsanları kategorilere ayırmak hoşumuza gider: “Biz doğruyuz, onlar yanlış.” Fakat Kur’an dikkatleri gerçekten Allah’ın nazarında bulunan şeye, yani insanın kendisine, niyetlerine, tercihlerine ve iç durumuna yöneltir.
Burada önemli bir değişim ortaya çıkar: başka bir insanın kurtulup kurtulmayacağı sorusu, kişinin kendi durumunu unutmasının bir aracına dönüşmemelidir.
Peki gerçekten Allah’ı reddeden insan hakkında ne söylenebilir?
Burada da karşıt aşırılığa düşmemek gerekir.
Belirli bir insan hakkında nihai hüküm verme hakkımızın olmaması, Kur’an’ın inkârı önemsiz gördüğü anlamına kesinlikle gelmez.
Kur’an küfürden, hakikatin inkârından ve böyle bir tercihin sonuçlarından açıkça ve defalarca söz eder. Dolayısıyla “başkasını yargılama” ilkesini, Kur’an’ın iman ile inkâr arasında hiçbir ayrım yapmadığı şeklinde yorumlamak da doğru olmaz.
Fark başka yerdedir.
Kur’an insanın Allah karşısındaki sorumluluğunu açıklar. İnsan ise buradan her belirli kişi hakkında nihai hüküm verme yetkisini çıkaramaz.
Bunlar tamamen farklı iki şeydir.
“Kur’an, Allah’ı ve hakikati inkâr etmeyi ciddi bir mesele olarak görür” denilebilir. Fakat “Ben tam olarak bu insanın hakikati kesin biçimde reddettiğini biliyorum, kalbinin durumunu biliyorum, sonunun ne olacağını biliyorum ve bu nedenle hakkında hüküm verebilirim” demek bambaşka bir iddiadır.
Kur’an insana böyle bir görev vermez.
Bazı insanlar neden ateist olur?
Burada dinî çevrenin bazen sormaktan kaçındığı başka önemli bir soru ortaya çıkar.
Bir insan “İkna edici bir cevap alamadığım için inanmıyorum” diyorsa ne yapıyoruz?
Bir argüman mı sunuyoruz?
Felsefeyi mi tartışıyoruz?
Ona Kur’an’ı mı gösteriyoruz?
Yoksa sadece “Sen inkârcısın, dolayısıyla aptalsın ve cehenneme gideceksin” mi diyoruz?
Bir insan ciddi bir soru soruyor ve karşılığında yalnızca bir otoritenin adını, bir geleneğe yapılan göndermeyi veya “sadece inan” talebini alıyorsa, böyle bir cevabın onu ikna etmemesi şaşırtıcı değildir.
Kur’an ise insan aklına ve gözleme defalarca hitap eder. Şöyle sorar:
“Onlar Kur’an üzerinde düşünmüyorlar mı?”
Kur’an 4:82
Ve:
“Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki, kendisiyle anlayacak kalpleri olsun?”
Kur’an 22:46
Yani Kur’an’ın kendisi insana yaklaşımını yalnızca soru sormayı bırakması talebi üzerine kurmaz.
Gerçekten cevap arayan bir insan için entelektüel dürüstlük, baskıdan çok daha verimli olabilir.
Peki saldırgan bir ateist karşısında ne yapılmalı?
Burada da ilke aynıdır.
Bir insan dine hakaret ediyor, kişisel saldırılara geçiyor ve konuşmayı bir yarışmaya dönüştürmeye çalışıyorsa, bu onun davranışı hakkında bilgi verir. Böyle bir davranış eleştirilebilir. Konuşma sona erdirilebilir. Mantık hatasına dikkat çekilebilir.
Fakat bütün bunlar bize onun geleceğine erişim sağlamaz.
Değişip değişmeyeceğini bilmiyoruz.
On yıl sonra başına ne geleceğini bilmiyoruz.
Daha da önemlisi, Allah’ın onun hakkında vereceği nihai kararı bilmiyoruz.
Kur’an şöyle der:
“Şüphesiz Rabbin, kimin O’nun yolundan saptığını daha iyi bilir ve doğru yolda olanları da en iyi O bilir.”
Kur’an 6:117
Buradaki “Allah daha iyi bilir” ifadesinin anlamı göründüğünden çok daha büyüktür. Bu ifade insan bilgisinin sınırını belirler. Metin, insanın nihai değerlendirmesini kendi kesinliğine değil, Allah’ın bilgisine bağlar.
Dini kurtulmuşlardan oluşan kapalı bir kulübe dönüştürmemek gerekir
Sorun, din hakikat arayışından çıkıp bir aidiyet sistemine dönüştüğünde başlar.
İnsan artık “Hakikat nedir?” diye düşünmez; “Kim bizden, kim bizden değil?” diye düşünmeye başlar.
Bundan sonra ateist, yanılabilecek, arayabilecek, şüphe edebilecek veya hatta hakikati bilinçli biçimde reddedebilecek bir insan olmaktan çıkar ve yalnızca düşman bir kategorinin temsilcisine dönüşür. Böylece onun ne düşündüğünün, neden böyle düşündüğünün ve hayatında neler yaşadığının artık önemi kalmaz.
Fakat Kur’an böyle bir basitleştirme talep etmez.
2:62’deki meşhur ayeti hatırlayalım:
“Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sabiîlerden Allah’a ve Son Gün’e iman eden ve salih amel işleyenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
Bu ayet en azından şu basit formülü ortadan kaldırır: “Benim grubumun adı otomatik olarak kurtuluşu garanti eder, başka grubun adı ise otomatik olarak helaki garanti eder.”
Kur’an insanı daha derine bakmaya zorlar.
Peki ya kendimiz?
İşte burada ateistler hakkındaki soru, soruyu soran kişiye geri döner.
Sürekli olarak:
“O nereye gidecek?”
diye sormak yerine bazen şunu sormak daha faydalıdır:
“Peki benim içimde ne oluyor?”
Kendime karşı dürüst müyüm? İnanç meselelerini gerçekten anlamaya çalıştım mı, yoksa yalnızca çevremde kabul edilen şeyi mi benimsedim? Kendimi inanan olarak görüyorsam, inancım anlayışa mı dayanıyor, yoksa aidiyete mi? Alışılmış dünya görüşümü bozduğu için rahatsız edici soruları hiç reddettim mi?
Kur’an şöyle uyarır:
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi sorguya çekilecektir.”
Kur’an 17:36
Bu ilke dinî kesinlik için de geçerlidir. İnsan gerçekte bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi davranmamalıdır.
Bu nedenle bütün enerjiyi insanları kurtulmuşlar ve mahvolmuşlar kategorilerine ayırmaya harcamaktansa, kendi dürüstlüğümüzü sorgulamak çok daha faydalıdır.
Bilim ile dini birbirine karıştırmamak
Özellikle ateizm hakkındaki tartışmalarda dikkat çeken başka bir tuzak daha vardır.
Bazen dindar insan kendisini “hakikatin temsilcisi”, bilimi ise yabancı hatta düşmanca bir şey olarak görmeye başlar. Oysa Kur’an insana dünyayı araştırmaktan vazgeçmesini önermez. Tam tersine, gözleme, düşünmeye ve çevredeki gerçeklikte bulunan işaretleri fark etme yeteneğine sürekli dikkat çeker.
Burada dinî kibir açısından oldukça rahatsız edici bir soru ortaya çıkar.
Bir insan ateistleri veya başka bir kültürden insanları entelektüel ya da manevi açıdan “aşağı” görebilir; fakat aynı zamanda her gün bu kategoriye yerleştirdiği insanların emeğinin sonuçlarını kullanabilir: otomobil kullanabilir, bilgisayarlardan yararlanabilir, modern tıpla tedavi olabilir, uçakla seyahat edebilir, interneti ve farklı inançlara sahip insanların emeği sayesinde ortaya çıkan onlarca başka şeyi kullanabilir.
Bu durum ne ateizmin doğruluğunu ne de dinin yanlışlığını kanıtlar. Fakat entelektüel kibrin ne kadar anlamsız olduğunu açıkça gösterir.
Bilgi tek bir dinî gruba ait değildir.
Bu nedenle Müslümanın ateist karşısında üstünlüğünü kanıtlaması gerekmez. Çok daha önemli olan, kendisinin öğrenme, soru sorma, inançlarını sınama ve inancı başkalarından daha iyi olduğunu düşünmenin bir aracına dönüştürmeme yeteneğini korumasıdır.
Dinlemek istemeyeni ikna etmeye gerek yok
Bir insan gerçekten Tanrı’nın varlığını tartışmak istiyorsa, onunla argümanlar üzerine konuşulabilir. Felsefi görüşler karşılaştırılabilir, Kur’an, tarih, ahlak ve dünyanın yapısı tartışılabilir.
Fakat insan dinlemek istemiyorsa, muhatabına hakaret ediyorsa veya konuşmayı bir yarışmaya dönüştürüyorsa, onu yeniden eğitmek için kişisel bir projeye dönüştürmeye gerek yoktur.
Başkasının hayatından sen sorumlu değilsin.
Kendi hayatından sorumlusun.
Kendi görüşünü açıklayabilirsin. Bir argüman sunabilirsin. Bir soruyu cevaplayabilirsin. Fakat başka bir insanı dünya görüşünü değiştirmeye zorlayamazsın.
Bu nedenle dinî konuşma zafer peşinde koşmaya dönüşmemelidir. Zorlamak değil, açıklamak. Hakaret etmek değil, argüman sunmak. Yeniden şekillendirmek değil, kendi tercihinden sorumlu olmak.
Başkasının kalbini bilmiyoruz
İnsanın nihai hükümler verirken dikkatli olması için bir başka neden daha vardır.
Biz Tanrı’yı ne kadar doğru anladığımızı bile kendimiz bilmiyoruz.
Kendi doğruluğumuzdan emin olabiliriz, ancak kesinlik insanı her şeyi bilen bir hâkim hâline getirmez.
Bu nedenle Kur’an şöyle uyarır:
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi sorguya çekilecektir.”
Kur’an 17:36
Bu yalnızca bilimsel iddialarla ilgili değildir. Temel ilkeyle ilgilidir: bilginin olmadığı yerde bilgi iddiasında bulunmamak.
Bir insanın ne düşündüğünü, inançlarına neden ulaştığını, gerçekte neyi anladığını, hangi şartların onu etkilediğini ve nihai tercihinin ne olacağını bilmiyorsak, “Onun kesinlikle cehenneme gideceğini biliyorum” demek, sahip olduğumuz bilginin çok ötesine geçer.
Peki ateist nereye gidecek?
Tam da burada cevap son derece dürüst olmalıdır.
Belirli bir ateistin nereye gideceğini bilmiyoruz.
Bu, sorudan kaçmak değildir. İnsan bilgisinin sınırını kabul etmektir.
Kur’an gerçekten imandan ve inkârdan, doğruluktan ve kötülükten, mükâfattan ve cezadan söz eder. Fakat nihai hüküm Allah’a aittir. İnsan, başka bir insanın kalbine bakma, onun nihai sorumluluk derecesini bilme ve önceden hakkında hüküm verme yetkisine sahip değildir.
Üstelik bu ilke iki yönlüdür. Sırf şartlarını bilmediğimiz için her ateistin mutlaka cennete gideceğini söylemek mümkün değildir. Aynı şekilde, bugün kendisini ateist olarak adlandırdığı için belirli bir insanın mutlaka cehenneme gideceğini söylemek de mümkün değildir.
Her iki aşırılık da insanın sahip olmadığı bir bilgiyi gerektirir.
Belki de burada dinî sorumluluk ile insanî kibir arasındaki en önemli sınırlardan biri ortaya çıkar: Hakikati araştırabilir, Kur’an’ın ne söylediğini açıklayabilir, argümanlarla tartışabilir ve soruları cevaplayabiliriz. Fakat bir insan hakkındaki nihai kararı, insanı bütünüyle gerçekten bilen Varlık’a bırakırız.
Bu nedenle “Ateistler nereye gidecek?” sorusunun belirli insanlar söz konusu olduğunda tek dürüst cevabı şudur: Buna Allah karar verecek, biz değil.
Bizim görevimiz kendi seçimimizden, kendi davranışlarımızdan ve kendi kalbimizden sorumlu olmaktır.
