İslam geleneğinde iyi bilinen nesih ilkesi, bir dinî hükmün başka bir hüküm tarafından kaldırılması veya değiştirilmesi anlamına gelir. Klasik teolojide bu ilke, vahyin aşamalı olarak indirilmesini açıklamanın çok ötesinde bir kullanım alanı kazanmıştır. Bazı hukuk ekollerinde ise peygamberî bir rivayetin Kur’an’da yer alan bir hükmü bağımsız olarak belirleyebileceği, onu sınırlandırabileceği veya hatta yürürlükten kaldırabileceği görüşünü temellendirmek için kullanılmıştır.
Tam da burada temel bir soru ortaya çıkar: İnsanlar aracılığıyla aktarılan bir rivayet, Kur’an’da bulunan bir hükmü hangi temele dayanarak yürürlükten kaldırabilir?
Bu makalede hadisleri Kur’an’la aynı düzeyde alıntılar olarak sunmuyoruz. Bu tesadüf değildir. Araştırmanın konusu, bir hadisin Kur’an metnini neshetme yetkisine sahip olup olamayacağıysa, tartışmanın tam merkezinde bulunan bu yetkiyi baştan hadise vermek metodolojik açıdan sorunlu olur. Bu nedenle hadisler burada yalnızca onların yardımıyla hangi hükümlerin temellendirildiğini göstermek amacıyla aktarılacaktır.
Kur’an Nesih Hakkında Gerçekte Ne Söylüyor?
Nesih tartışmalarında en sık başvurulan ayet 2:106’dır:
«Biz herhangi bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut onun benzerini getiririz. Allah’ın her şeye kadir olduğunu bilmiyor musun?»
(Kur’an 2:106)
Burada eylemin öznesine dikkat etmek gerekir. Bu özne Allah’tır.
Ayet, Peygamber’in Allah’ın sözlerini kendi başına neshedebileceğini söylemez. Bir rivayet aktarıcısının Kur’an’daki bir hükmün artık geçerli olmadığını ilan edebileceğini söylemez. Gelecek nesillerdeki âlimlere vahyin normatif anlamını değiştirme yetkisi verildiğini de söylemez.
Nesih kavramını önceki bir hükmün kaldırılması veya yerine başka bir hükmün getirilmesi olarak anlasak bile, ayetin kendisinden çıkan temel sonuç şudur: Bu eylem Allah’a aittir.
Bu ayrım temeldir. İlahi bir eylemi otomatik olarak insanî bir kaynağa aktaramaz ve ardından bu aktarımın Kur’an tarafından belirlenmiş olduğunu ileri süremeyiz.
Nesih, Allah’ın «Fikrini Değiştirmesi» Anlamına Gelmez
Burada Kur’an’ın kendi metniyle sonraki teolojik modelleri birbirinden ayırmak gerekir.
Kur’an gerçekten de vahyin aşamalı olarak indirilmesini ve bazı pratik hükümlerin zaman içinde değişmesini gösterir. Bunun iyi bir örneği sarhoş edici içeceklerle ilgili düzenlemedir. 2:219’da bunlarda hem bir fayda hem de büyük bir günah bulunduğu, ancak günahlarının faydalarından daha büyük olduğu belirtilir. 4:43’te sarhoşken namaza yaklaşmak yasaklanır. 5:90-91’de ise müminlere artık içkiden ve kumardan uzak durmaları emredilir.
Bu durum, insanların belirli bir hükme aşamalı olarak yönlendirilmesi şeklinde anlaşılabilir. Burada ilk hükmün bir «hata» olarak düzeltilmiş olduğunu varsaymak gerekmez. Allah’ın insana bir hüküm sisteminin tamamını ilk anda nihai biçimiyle bildirmesi zorunlu değildir.
Bir başka örnek, 2:142-150’de kıblenin değiştirilmesidir. Kur’an, insanların kıblenin değiştirilmesine verdikleri tepkiyi açıkça anlatır ve bunu, elçiye uyanlarla ondan yüz çevirenlerin ortaya çıkmasını sağlayan bir sınama olarak açıklar.
Dolayısıyla vahiyde aşamalı süreçlerin bulunması kendi başına bir sorun oluşturmaz. Sorun, bu ilkenin insanlara ait rivayetlere Kur’an’ı değiştirme yetkisi vermek için kullanılmaya başlanmasıyla ortaya çıkar.
Fakat Kur’an Nerede Bir Hadisin Bir Ayeti Neshedebileceğini Söylüyor?
İşte bu noktada argüman çok daha zayıf hâle gelir.
Kur’an’da nesih hakkında konuşan 2:106 ayeti vardır. Ancak eylemin öznesi burada Allah’tır. Kur’an’da şu mekanizmayı açıkça kuran ayrı bir hüküm bulunmaz:
Allah bir ayet indirir → bir süre sonra Peygamber hakkında bir rivayet aktarılır → bu rivayet ayetin hükmünü yürürlükten kaldırır.
Böyle bir mekanizmanın ayrıca çıkarılması gerekir.
Sorunun merkezinde tam olarak bu bulunmaktadır. Kur’an’ın ilahi nesih ihtimalini kabul etmesinden hareketle, belirli bir hadisin belirli bir ayeti neshettiğini insanların belirleyebileceği sonucu çıkarılamaz. «Allah bir hükmü değiştirebilir» önermesinden mantıksal olarak «İnsanlar belirli bir hadisin belirli bir ayeti neshettiğine karar verebilir» sonucu çıkmaz.
Bunlar birbirinden tamamen farklı iki iddiadır.
24:2 ve Zina Cezası Konusunda Ne Oluyor?
En dikkat çekici örneklerden biri, erkek ve kadından zina edenlere yüz değnek vurulmasını bildiren 24:2 ayetindeki Kur’an hükmüdür.
Klasik gelenekte recm, yani taşlayarak öldürme hakkında rivayetler bulunmaktadır. Geleneksel fıkıh, bu rivayetlere dayanarak belirli bir insan kategorisi için 24:2’nin metninde bulunmayan bir ceza öngören bir hüküm geliştirmiştir.
Fakat burada açık bir yorumsal soru ortaya çıkar: Kur’an bu hükmün neshedildiğini nerede söylüyor?
Yalnızca farklı bir hüküm içeren bir rivayeti ortaya koymak yeterli değildir. Bu rivayetin gerçekten daha sonra gelen ve önceki vahyedilmiş hükmü yürürlükten kaldıran ilahi bir hükmü temsil ettiğinin gösterilmesi gerekir.
Bir rivayetin mevcut olması tek başına bunu kanıtlamaz.
Üstelik geleneksel literatürde daha da karmaşık teoriler ortaya çıkmıştır. Örneğin belirli bir hükme ilişkin metnin Kur’an’dan kaldırıldığı, ancak hukuki hükmünün yürürlükte kaldığı şeklindeki anlayış bunlardan biridir. Fakat bu yaklaşım, Kur’an’ın kendisinin açıkça ortaya koyduğu varsayımlar olarak kabul edilemeyecek ek teolojik ön kabuller gerektirir.
Daha da Dikkat Çekici Bir Örnek: Yiyecek Yasakları
6:145’te Kur’an şöyle der:
«De ki: Bana vahyedilende, onu yiyecek kimse için, ölü hayvan, akıtılmış kan, domuz eti — çünkü o pistir — ve Allah’tan başkası adına adanmış olan dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum...»
(Kur’an 6:145)
Burada sonraki hukuk sistemine değil, ifadenin kendi yapısına bakmak özellikle önemlidir.
Konuşan kişi, kendisine vahyedilenlerde, sayılan istisnalar dışında başka yiyeceklerin haram kılındığını bulamadığını ifade etmektedir. Kur’an başka yerlerde de yiyeceklerle ilgili sınırlamalardan söz etmeye devam eder.
Geleneksel hukuk sisteminde ise peygamberî rivayetlerden çıkarılan ek yiyecek yasakları bulunmaktadır. Özellikle Sunan Abī Dāwūd’da 4604 numarasıyla yer alan hadis, Peygamber’e Kur’an metninin dışında ek yasaklar koyma yetkisi atfedilmesine örnek olarak kullanılır. Rivayetin kendisinde Peygamber’e yalnızca Kitap’ın değil, onunla birlikte ona benzer bir şeyin de verildiği ifade edilir ve ardından bazı ek yasaklar sıralanır.
Fakat burada yalnızca «sahih» kelimesiyle çözülemeyecek bir soru ortaya çıkar.
Bu rivayet tam olarak neyi kanıtlıyor?
Kanıtlanan şey, sonraki gelenek tarafından belirli bir kaynağa dayandırılan aktarılmış bir rivayetin mevcut olduğudur. Bir rivayetin hadis ilmi sistemi içerisinde «sahih» kabul edilmesi, o sistemin belirli kriterlerini karşıladığı anlamına gelir; fakat bu durum rivayeti otomatik olarak Kur’an vahyi hâline getirmez ve ona Kur’an metnini neshetme veya genişletme yetkisi verildiğini kanıtlamaz.
Bu nokta özellikle tartıştığımız mesele açısından önemlidir. Önce «hadisin yasama yetkisi vardır» kuralını kabul edip ardından bu kuralı kanıtlamak için hadisi kullanırsak, kapalı bir sistem ortaya çıkar: Hadis, hadisin yetkisini kanıtlamış olur.
Oysa Kur’an bağımsız bir başlangıç noktası olmalıdır.
Peki «Peygamber’e Uyun» İfadesine Ne Olacak?
Geleneksel yaklaşımın en güçlü cevaplarından biri şudur: Kur’an defalarca Peygamber’e itaat etmeyi emretmektedir.
Buna itiraz etmeye gerek yoktur. Asıl soru başkadır: Peygamber’e itaat etmek tam olarak ne anlama geliyor?
Kur’an, Peygamber’i öncelikle vahyi aktaran ve kendisine vahyedilene uyan biri olarak sunar. 10:15’te şöyle der:
«Onu kendi isteğimle değiştirmem benim için söz konusu değildir. Ben yalnızca bana vahyedilene uyuyorum.»
46:9’da ise şöyle der:
«Ben peygamberler arasında bir ilk değilim. Bana ve size ne yapılacağını bilmiyorum. Ben yalnızca bana vahyedilene uyuyorum...»
Bu ifadeler, Peygamber’i vahiyden bağımsız olarak dinî hükümler oluşturma yetkisine sahip bir yasa koyucu olarak tanımlayan bir tabloya benzememektedir.
Dahası, 69:44-47 son derece güçlü bir uyarı içerir: Eğer Peygamber Allah’a söylemediği bir sözü isnat etmiş olsaydı, bunun onun açısından çok ağır sonuçları olacaktı.
Bu nedenle «Peygamber bağımsız olarak bağlayıcı dinî hükümler koyabilirdi» iddiası ayrıca kanıtlanmalıdır. Onun Peygamber olması tek başına normatif yetkiyi tam olarak hangi yolla aldığı ve Kur’an’ın bu yetkinin sınırlarını nerede belirlediği sorusunu cevaplamaz.
Tarih de Önemlidir
Sorunun bir başka boyutu tarihsel düzeydedir.
Klasik nesih teorisini İslam’ın başlangıcından itibaren değişmeden var olan hazır bir sistem gibi sunmak mümkün değildir. İslam hukuk düşüncesinin tarihi, nesih anlayışının, türlerinin ve uygulama alanının zaman içerisinde geliştiğini göstermektedir. 2:106’nın kendisine ilişkin çağdaş akademik araştırmalar da bu ayetin erken ve klasik dönemlerdeki yorumlarının önemli ölçüde karmaşık olduğunu ve aralarında ciddi farklılıklar bulunduğunu göstermektedir.
Aynı durum Peygamber’in bağımsız yasama yetkisine ilişkin hadis delilleri için de geçerlidir. Daha sonra Ebû Dâvûd’da 4604 numarasıyla kaydedilen rivayet söz konusu olduğunda, Peygamber döneminden çok daha sonra yazılı bir derlemede kayıt altına alınmış bir gelenekten söz ediyoruz. Rivayetin metni birden fazla versiyonda bilinmektedir ve aktarım zinciri onu hicri II. yüzyıldaki Suriye merkezli râvi ağıyla ilişkilendirmektedir. Bu durum, tarihsel kökeni meselesini ayrı bir araştırma konusu hâline getirir; onu otomatik olarak VII. yüzyılda kesinleşmiş bir gerçek olarak kabul etmeyi gerektirmez.
Burada özellikle iki şeyi birbirine karıştırmamak gerekir: gelişmiş biçimdeki hukuki tezin ortaya çıkış tarihi ile belirli bir hadisin ortaya çıkış tarihi aynı şey değildir. Bütün teorinin belirli bir yılda kelimenin tam anlamıyla «icat edildiğini» kanıt olmadan söylemek doğru değildir. Fakat sonraki sistemleştirmeyi tartışmasız ve tamamen şeffaf biçimde aktarılmış ilk Kur’an öğretisi olarak sunmak da aynı ölçüde sorunludur.
Hadis Kur’an’ın Üzerine Konulduğunda Ne Olur?
Ortaya tuhaf bir hiyerarşi çıkar.
Kur’an, Müslümanın Allah’ın vahyi olarak kabul ettiği metindir. Kendi niteliği, rehberliği, tamamlanmışlığı ve hakikatin ölçütü oluşu hakkında doğrudan ifadeler içerir.
Hadis ise insanlar aracılığıyla aktarılan ve sonraki gelenek üzerinden bize ulaşan tarihsel bir rivayettir.
Ardından ikisi arasında bir çelişki ortaya çıktığında klasik sistem bazı durumlarda hadisin Kur’an’daki hükmü açıkladığını, sınırlandırdığını veya neshettiğini söyler.
Fakat o zaman basit bir soruya cevap verilmesi gerekir:
Kur’an tam olarak nerede bu tarihsel rivayete böyle bir yetki vermiştir?
Bu yetkinin Kur’an’da karşılığı yoksa, yetki vahiyden değil, sonraki teolojik bir kurgudan ortaya çıkmış olur.
İşte temel sınır tam burada bulunmaktadır.
«Fakat Kur’an Bütün Ayrıntıları İçermiyor»
Bu, ek bir yasama kaynağını savunmak için sıkça kullanılan ayrı bir argümandır.
Gerçekten de Kur’an insan bedeninin her hareketi için bir talimat kitabı değildir. Her gündelik ayrıntıyı açıklamaz, mümkün olan her hayat senaryosu için ayrı bir hüküm koymaz ve insan hayatını sonsuz sayıda hukuk maddesine dönüştürmeye çalışmaz.
Fakat bundan, Kur’an’da bulunmayan her ayrıntının mutlaka başka bir kaynakta aranması ve ardından bağlayıcı bir dinî norma dönüştürülmesi gerektiği sonucu kesinlikle çıkmaz.
Kur’an şöyle der:
«Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...»
(Kur’an 5:3)
Ayrıca şöyle der:
«Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O’nun sözlerini değiştirecek hiçbir şey yoktur.»
(Kur’an 6:115)
Bu nedenle Kur’an’da belirli bir gündelik kuralın bulunmaması zorunlu olarak bir eksiklik değildir. Belki de böyle bir kuralın bulunmaması, insana seçim, kültür, şartlar ve akıl için alan bırakmaktadır.
Sorun, bu alanın önce «Kur’an’ın eksikliği» olarak tanımlanması ve ardından büyük bir insan rivayetleri külliyatıyla doldurularak her bir rivayete bağlayıcı dinî güç kazandırılmaya çalışılmasıyla başlar.
Temel Soru Hâlâ Cevapsızdır
Klasik nesih teorisi kendi içinde son derece gelişmiş bir sistem olabilir. Kendi tanımları, kategorileri, metinleri uzlaştırma yöntemleri ve yüzyıllara yayılan tartışma tarihi bulunabilir.
Fakat kendi içinde gelişmiş bir sistem olması, onu otomatik olarak ilahi bir yasa hâline getirmez.
Bir hadisin bir ayeti neshettiğini ileri sürebilmek için en az üç şeyin gösterilmesi gerekir: Belirli rivayetin gerçekten Peygamber’e dayandığının, gerçekten tarihsel bir uygulama veya sözün aktarımı değil normatif bir vahyi temsil ettiğinin ve son olarak bizzat Kur’an’ın bu rivayete kendi metnini neshetme yetkisi verdiğinin kanıtlanması gerekir.
Son nokta özellikle önemlidir. Bunu bizzat hadisle kanıtlamak mümkün değildir; çünkü böyle bir durumda argüman döngüsel hâle gelir.
Kur’an gerçekten nesih hakkında konuşur. Fakat bu eylemin öznesi Allah’tır. Kur’an gerçekten Peygamber’e uymayı emreder. Fakat Peygamber, Kur’an’da kendisini kendisine vahyedilene uyan biri olarak tanımlar. Kur’an gerçekten vahiy sürecinde bazı hükümlerin aşamalı olarak değişmesine izin verir. Fakat bu, insanların nesiller sonra ayetlerin yürürlükten kalktığını ilan etme yetkisini oluşturmaz.
Bu nedenle klasik «hadis bir ayeti neshedebilir» hükmü, Kur’an’dan onun açıkça ortaya koyduğu bir ilke olarak çıkmamaktadır. Bu, nesih, peygamberî yetki ve hadis geleneğinin statüsüne ilişkin belirli bir anlayış etrafında oluşturulmuş teolojik bir kurgudur.
Eğer başlangıç noktası Kur’an’ın kendisiyse, ispat yükü bu soruyu soran kişide değildir. İspat yükü, insanlara ait bir rivayetin Allah’ın sözünü yürürlükten kaldırma yetkisine sahip olduğunu ileri süren kişidedir.
Bugün itibarıyla böyle bir yetkinin Kur’an’da açık bir temeline rastlamıyoruz.
