Müslümanlar arasında Muhammed’in Allah’ın peygamberi olup olmadığı konusunda nadiren tartışma yaşanır. Asıl tartışmalar genellikle başka bir soru etrafında şekillenir: Onun hangi söz ve davranışları bütün Müslümanlar için dinin bağlayıcı bir parçasıdır, hangileri ise yaşadığı dönemin tarihî şartlarıyla ilgilidir?
İlk bakışta bu soru basit görünebilir. Eğer Peygamber bir şeyi söylemiş veya yapmışsa, bu onun zorunlu olması için yeterli değil midir? Ancak konu daha dikkatli incelendiğinde, İslam düşüncesindeki en önemli tartışmalardan birinin tam da burada başladığı görülür.
Mesele Peygamber’e saygı duyup duymamak değildir. Mesele, vahyi tarihî bilgiden, dinî hükmü insanî tecrübeden ve bağlayıcı emri kişisel örnekten nasıl ayıracağımızdır.
Müslümanların Neredeyse Tamamının Üzerinde Anlaştığı Konu
Neredeyse bütün Müslümanlar, Kur’an’ın Allah’ın vahyi ve dinin temel kaynağı olduğu konusunda hemfikirdir.
Kur’an kendisini insanlık için bir rehber, hak ile batılı ayıran bir ölçü ve ayrıntılı şekilde açıklanmış bir kitap olarak tanımlar:
“Allah’tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa size ayrıntılı olarak açıklanmış Kitabı indirmiştir.” (Kur’an 6:114)
İnsanlık; tek Allah’a iman, ahiret günü, ahlaki ilkeler, adalet, namaz, oruç ve İslam’ın diğer temel esaslarını Kur’an aracılığıyla öğrenir.
Bu nedenle bir Müslüman “Bu Allah’ın emridir” dediğinde, bunun vahiyde açık bir dayanağının olması beklenir.
Peki konu Kur’an değil de Peygamber’in söz ve davranışlarına dair rivayetler olduğunda ne olur?
Bir Şeyi Peygamber’e Nispet Etmek Yeterli Midir?
İki ifadeyi düşünelim.
- Birincisi: “Allah adaleti emretmiştir.”
Bu ifade doğrudan Kur’an’a dayanır.
- İkincisi: “Bu davranış farzdır çünkü Peygamber bunu yapmıştır.”
Burada ek bir soru ortaya çıkar: Bu davranışın gerçekten bu şekilde yapıldığını nereden biliyoruz ve bunun bütün Müslümanlar için dinî bir yükümlülük olarak amaçlandığını nasıl biliyoruz?
Bu iki soru çoğu zaman tek soru gibi ele alınır. Oysa birbirinden farklıdır.
Bir rivayet tarihsel olarak güvenilir kabul edilse bile, bundan otomatik olarak bütün Müslümanlar için bağlayıcı bir hukuk kuralı çıktığı sonucu doğmaz.
Örneğin Müslümanların çoğu, Peygamber’in giydiği kıyafetleri giymeyi, yediği yiyecekleri yemeyi veya kullandığı eşyaları kullanmayı zorunlu kabul etmez.
Bu da Müslümanların zaten dinî hüküm ile Peygamber’in insanî yaşamı arasında bir ayrım yaptığını gösterir.
O hâlde şu soru ortaya çıkar: Bu ayrım hangi ilkeye göre yapılmaktadır?
Elçi Olarak Peygamber ve İnsan Olarak Peygamber
Kur’an peygamberlerin insan olduğunu defalarca hatırlatır:
“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor.” (Kur’an 18:110)
Bu ayette iki yön birlikte bulunmaktadır.
- Bir yandan Peygamber bir insandır.
- Diğer yandan vahiy almaktadır.
Onu elçi yapan şey de vahiydir.
Bu nedenle Allah’ın mesajını iletmekle ilgili olan şeylerle Peygamber’in insanî hayatına ait olan şeyler arasında önemli bir ayrım ortaya çıkar.
Peygamber vahyi aktardığında Müslüman dinle karşı karşıyadır.
Konu günlük yaşam, tarihî şartlar veya kişisel tercihler olduğunda ise durum aynı derecede açık değildir.
Bu ayrım yapılmazsa, tarihî hayatın neredeyse her ayrıntısını dinî hükme dönüştürme riski ortaya çıkar.
Hurma Örneği Bize Ne Öğretiyor?
İyi bir örnek, orucu hurmayla açma şeklindeki yaygın uygulamadır.
Birçok Müslüman bunu, Peygamber’in orucunu hurmayla açtığına dair rivayetler olduğu için yapar. Bunun kendisi tek başına bir problem oluşturmaz. Problem, kişinin şu soruyu sormayı bırakmasıyla başlar: Tam olarak neye uyuyorum?
Dini bir emre mi uyuyorum? Yoksa pratik bir örneğe mi uyuyorum?
Kur’an’a bakıldığında, hurmanın kutsal bir meyve olduğuna ya da Müslümanın orucunu özellikle hurmayla açmak zorunda olduğuna dair bir ifade bulamayız.
Dolayısıyla hurmanın kendisi Kur’an’dan gelen özel bir dini statü kazanmaz.
Peki o zaman başka bir soru ortaya çıkar: Bu uygulama neden bu kadar yaygınlaştı?
Burada birçok insan basit bir davranışı tekrar etme noktasında durur. Oysa Allah, insanı düşünmeye, gözlem yapmaya ve aklını kullanmaya defalarca teşvik eder.
Eğer hurma gerçekten uzun süreli açlık sonrası için iyi bir besin ise, burada daha derin bir ders olabilir. Belki de önemli olan belirli bir meyve değil, uzun süre yemekten ve içmekten sonra bilinçli ve dengeli bir besin seçimi yapma ilkesidir.
Bu durumda karşımıza ilginç bir ayrım çıkar.
Sadece şekle bakarsak ders şöyle görünür:
“Peygamber yediği için hurma ye.”
Anlama bakarsak ders farklıdır:
“Orucu nasıl bitirdiğine dikkat et ve bunu bilinçli yap.”
İkinci durumda Müslüman sadece bir hareketi kopyalamaz, aynı zamanda onun arkasındaki faydayı (enerji verir, kan şekerinde ani yükselmeler yapmaz, onu yavaş ve dengeli bir şekilde yükseltir.) ve amacı anlamaya çalışır.
Bu yaklaşım, Peygamber’in örneğine saygıyı ortadan kaldırmaz. Aksine, bu örneğe daha derin bir yaklaşım gerektirir. İnsan artık mekanik bir taklit ile sınırlı kalmaz, eylemin arkasındaki hikmeti anlamaya çalışır.
Burada önemli bir sonuç daha ortaya çıkar:
Belirli bir gıdanın faydasını anlayabilmek için bilgi gerekir. Gıdaların özelliklerini, insan vücudunun işleyişini ve beslenmenin sağlık üzerindeki etkilerini öğrenmek gerekir.
Bu nedenle bilgi arayışı sadece dini konularla sınırlı olamaz.
Allah, insanları sürekli olarak çevreye, tabiata, yaratılışın düzenine ve görülen şeyler üzerinde düşünmeye yönlendirir.
Eğer tüm evren Allah’ın bir yaratmasıysa, onu incelemek de O’nun ayetleri üzerinde düşünmenin bir parçası olur.
Belki de bu örneğin derslerinden biri şudur: Peygamber’e uymak her zaman şekli birebir kopyalamak anlamına gelmez. Bazen onun arkasındaki amaç, fayda ve hikmeti anlamayı gerektirir.
Bilgiye Açılan Anlam
İşte burada önemli bir sonuç ortaya çıkar.
Belirli bir gıdanın faydasını anlayabilmek için bilgi gerekir. Gıdaların özelliklerini, insan vücudunun işleyişini ve beslenmenin sağlığa etkilerini öğrenmek gerekir.
Bu nedenle bilgi arayışı sadece dinî alanla sınırlı olamaz.
Allah, insanları sürekli olarak çevrelerindeki dünyaya, doğaya, yaratılışın düzenine ve gözlem yapmaya yönlendirir.
Eğer tüm evren Allah’ın yaratmasıysa, onun incelenmesi de Allah’ın ayetleri üzerinde düşünmenin bir parçasıdır.
Bu durumda bu örnekten çıkarılabilecek ders şudur: Peygamber’e tabi olmak her zaman formun mekanik olarak taklit edilmesi değildir. Bazen onun arkasındaki amaç, fayda ve hikmetin anlaşılmasını gerektirir.
Olasılık ve Bağlayıcılık Meselesi
Burada daha temel bir soru ortaya çıkar.
Bir rivayetin güvenilir kabul edilmesi, onun otomatik olarak bütün Müslümanlar için bağlayıcı bir hüküm olduğu anlamına gelir mi?
Yoksa bağlayıcılık için daha güçlü bir delil mi gerekir?
Eğer mesele dinî bir yükümlülük, yasak veya milyonlarca insanı yüzyıllar boyunca ilgilendiren bir kural ise, doğal olarak en yüksek düzeyde bir delil beklenir.
İddia ne kadar büyükse, ispat standardı da o kadar yüksek olmalıdır.
Aksi durumda Allah adına, O’nun koymadığı yükümlülükler ileri sürme riski doğar.
Kur’an bu konuda uyarır:
“De ki: Rabbim yalnızca açık ve gizli çirkinlikleri, günahı, haksız saldırıyı, Allah’a hakkında hiçbir delil indirmediği şeyi ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.” (Kur’an 7:33)
Bu nedenle bağlayıcılık meselesi basit bir tartışma değil, dinî sorumluluk meselesidir.
Daha Temkinli Bir Yaklaşım
Buradan çıkan sonuç, Müslüman’ın Kur’an dışındaki her şeyi reddetmesi gerektiği değildir.
Ancak farklı kesinlik derecelerini ayırt etmesi gerekir.
Kur’an ile açık şekilde sabit olan şeyler en yüksek güvenilirliğe sahiptir.
Tarihsel rivayetlerle desteklenen ve Kur’an’a aykırı olmayan bilgiler ise faydalı bir bilgi, örnek veya muhtemel yorum olarak değerlendirilebilir.
Fakat her tarihsel rivayeti bağlayıcı bir hükme dönüştürmek ayrı bir gerekçe gerektirir.
Bir rivayetin var olduğunu göstermek yeterli değildir. Onun neden bütün Müslümanlar için dinî bir yükümlülük olması gerektiği ayrıca açıklanmalıdır.
Sonuç
Mesele Peygamber’e saygı duyup duymamak değildir. Müslümanlar için bu konu zaten açıktır.
Asıl mesele, belirli bir sözün veya davranışın dinin bağlayıcı bir parçası hâline nasıl geldiğidir.
Bir Müslüman bir şeyin Allah’ın emri, yasağı veya hükmü olduğunu iddia ediyorsa, doğal olarak şu soru sorulur:
Bunun dayanağı nedir?
Bir iddia açık bir Kur’an ayetine ne kadar yakınsa, dayanağı o kadar güçlüdür.
İnsanların aktarımına, değerlendirmesine ve yorumuna ne kadar fazla dayanıyorsa, Allah adına konuşurken o kadar dikkatli olmak gerekir.
Bu nedenle bağlayıcılık meselesi otoriteye, alışkanlığa veya yaygın görüşe dayanarak çözülemez. Delil gerektirir.
Çünkü dinî hüküm, din hakkında bir görüşten ibaret değildir. Allah’ın insanlardan ne beklediğine dair bir iddiadır.
