Hayatta en az bir kez çoğumuz şu soruyu kendimize sormuşuzdur: “Acaba doğru mu yaşıyorum?” Fakat bundan çok daha önemli olan başka bir soru vardır ki, insanlar onu çok daha seyrek sorar: Eğer Kıyamet Günü yarın kopacak olsaydı, Allah’a neden hayatımı bu şekilde yaşadığımı açıklayabilir miydim? İmama değil, şeyhe değil, babama değil, topluma değil; bizzat Allah’a. Kur’an sürekli olarak basit ama rahatsız edici bir gerçeği hatırlatır: Kıyamet Günü hiç kimse sorumluluğunu bir başkasının üzerine yükleyemeyecektir. Her insan kendi yaptıklarından bizzat hesaba çekilecektir.
Senin Yerine Kimse Cevap Veremez
Kur’an bu ilkeyi defalarca tekrar eder.
“Hiçbir nefis başkasının yükünü yüklenmez.” (6:164)
“Her insan ancak kendi kazandığından sorumludur.” (52:21)
Kıyamet Günü kimse şöyle diyemeyecektir: “Bana böyle öğrettiler.” Ya da: “Çoğunluk böyle inanıyordu.” Veya: “Ben sadece hocalarımı takip ettim.” Bütün bunlar davranışlarımızı açıklayabilir; fakat sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz. Allah insana akıl vermiş, düşünme yeteneği bahşetmiş ve seçim yapma imkânı tanımıştır. Bu yüzden herkes kendi hesabını kendisi verecektir.
En Zor Soru
Her Müslümanın zaman zaman kendisine dürüstçe şu soruları sorması faydalıdır: Gerçekten Kur’an’ı anlamaya çalıştım mı, yoksa bunu başkalarına mı bıraktım? Yaptığım ibadetlerin anlamını biliyor muyum, yoksa sadece alışkanlıkları mı tekrar ediyorum? Bir insan olarak değişiyor muyum, yoksa sadece dindar görünmeye mi çalışıyorum? Bu sorular rahatsız edicidir; çünkü insanın geleneğin, alışkanlığın veya başkalarının görüşlerinin arkasına saklanmasına izin vermez. Fakat samimiyete giden yol tam da bu sorulardan geçer.
Allah Sadece Amelleri Değil, Niyetleri de Görür
İnsanları kandırmak mümkündür. Camide çok dindar görünebilir, din hakkında güzel konuşabilir ve çevrene son derece takvalı biri izlenimi verebilirsin. Fakat Kur’an şöyle buyurur:
“O, gizliyi de bilir, ondan daha gizli olanı da.” (20:7)
“Şüphesiz Allah kalplerin gizlediklerini bilir.” (35:38)
Allah yalnızca yapılan amelleri değil; o amellerin sebeplerini, niyetleri, samimiyeti, riyayı ve insanın iç mücadelesini de bilir. Bu yüzden gösteriş amacıyla yapılan dindarlığın kendi başına hiçbir değeri yoktur.
Öz Daima Şekilden Daha Önemlidir
Bazen bir insan dışarıdan bakıldığında son derece dindar görünür. Dış görünüşüne dikkat eder, doğru sözleri söyler, başkalarını kolayca eleştirir. Fakat tanıdığı insanların olmadığı bir ortamda bambaşka biri hâline gelir; kadınlara rahatsızlık verir, yalan söyler, kabalık yapar, sözünde durmaz. Bu davranış yalnızca o kişiyi küçük düşürmez; aynı zamanda İslam hakkında da yanlış bir izlenim oluşturur. Şekil, özü asla değiştiremez. Eğer iman insanın karakterini değiştirmemişse, o zaman şu soru ortaya çıkar: Gerçekten dinin özünü anlayabildi mi?
İslam Arap Kültürü Değildir
Yaygın hatalardan biri de dini kültürle karıştırmaktır. Kur’an Arap toplumuna indirildiği için onların kullandığı örneklerden, kıyafetlerden, geleneklerden ve günlük hayattan söz eder. Fakat Allah dünyanın bütün milletlerinin VII. yüzyıl Arap toplumunun bir kopyasına dönüşmesini istemez. İslam evrenseldir; çünkü ahlaki ilkelerini koruyarak her kültürde yaşanabilir. Müslüman, Allah’ın koyduğu sınırları gözetmekle yükümlüdür; fakat tek bir milletin kültürel geleneklerini bütün insanlık için dinin ayrılmaz parçası hâline getirmek zorunda değildir.
Kontrol Yanılgısı
Bazen şöyle denildiğini duyabiliriz: “Din daha katı olmazsa insanlar İslam’a uymaz.” İlk bakışta bu mantıklı görünebilir. Fakat şu soru ortaya çıkar: Allah bunu bilmiyor muydu? Kur’an şöyle buyurur:
“Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” (2:185)
“O, din konusunda size hiçbir zorluk yüklemedi.” (22:78)
Eğer Allah dini bilinçli olarak kolay kılmışsa, insan hangi yetkiyle ona onlarca yeni kural ekleyebilir? Bu çoğu zaman toplumu daha iyi kontrol etme isteğiyle açıklanır. Fakat bu yalnızca bir yanılsamadır. İnsanı samimi yapan şey yasakların sayısı değildir. Dine uymak istemeyen biri bin yasağı da çiğnemenin yolunu bulacaktır. Allah’tan gerçekten korkan kişi ise Allah’ın farz kıldığı az sayıdaki yükümlülüğü bile yerine getirmeye gayret edecektir. İnsanların koyduğu yasaklar ilahî yasaklarla karışmaya başladığında ise tehlikeli bir durum ortaya çıkar: İnsan, Allah’ın sözüyle insanların sözünü ayırt edemez hâle gelir. Sonunda bazı kişiler, insanların eklediklerini reddederken Kur’an’ın kendisini de reddetmeye başlayabilirler. Bu ise tam tersine bir sonuç doğurur.
Düşünmek de Bir Sorumluluktur
Bazen şöyle denir: “Herkes kendi başına düşünemez.” Elbette insanların bilgi seviyeleri farklıdır. Fakat dürüstçe kendi hayatı üzerine düşünme yeteneği, akıl sağlığı yerinde olan her insana verilmiştir. Kimse bütün ilmî ayrıntıları bilmek zorunda değildir. Ama herkes yalan söylediğini bilir. Herkes haksızlık yaptığını bilir. Herkes kendini ne zaman mazur göstermeye çalıştığını bilir. İnsan anne babasını kandırabilir, arkadaşlarını kandırabilir, hatta bir süreliğine kendisini bile kandırabilir. Fakat Allah’ı kandıramaz. İşte bu yüzden Kur’an insanı tekrar tekrar düşünmeye çağırır; sadece başkalarını taklit etmeye değil.
Sonuç
İslam, insanın ancak çevresindekiler onu izlediğinde iyi olduğu bir mutlak kontrol sistemi değildir. Allah insana irade vermiştir. İşte bu yüzden imanın değeri vardır. Gerçek takva insanlar seni gördüğünde değil, senden başka kimsenin bulunmadığı anda ortaya çıkar; çünkü o anda seni gören yalnızca Allah’tır. Bu yüzden kendimize sık sık şu soruyu sormalıyız: Eğer bugün hayatım sona erseydi, Allah’a neden hayatımı bu şekilde yaşadığımı dürüstçe açıklayabilir miydim? Bu soruya başkasının sözleriyle cevap vermek mümkün değildir. Bu cevabı herkes yalnızca kendisi verecektir.
