Son yıllarda “Kurancı” (Kur’anist) kelimesi giderek daha sık duyulmaktadır.
Bazıları için bu neredeyse aşağılayıcı bir etikettir. Bazıları için ise ayrı bir dini yaklaşımın adı olarak görülür. Çoğu zaman, zor sorular soran, dini iddiaların Kur’an’daki dayanaklarını görmek isteyen veya otoritelerin görüşlerini sorgusuz sualsiz kabul etmeyen Müslümanlar da bu şekilde etiketlenmektedir.
Ancak gerçeklik bundan çok daha karmaşıktır.
Dürüstçe değerlendirildiğinde, “Kurancılık” adı altında birleşmiş tek bir organizasyon, mezhep veya düşünce ekolü yoktur. Bu isim altında çoğu zaman birbirinden oldukça farklı görüşlere sahip insanlar toplanmaktadır. Onları bir araya getiren ortak nokta varsa, o da dini kendi başlarına araştırma isteği ve Kur’an’ı temel kaynak olarak görmeleridir.
Fakat burada önemli bir soru ortaya çıkmaktadır: Din üzerine bağımsız düşünmek, “yalnızca Kur’an” yaklaşımıyla aynı şey midir?
Her zaman değil.
Tartışmanın her iki tarafının da sıklıkla gözden kaçırdığı nokta tam olarak budur.
Bu Etiket Nereden Çıktı?
Tarih boyunca Müslümanların büyük çoğunluğu dini bilgilerini yerleşmiş gelenekler, ekoller ve âlimler aracılığıyla edinmiştir.
Ancak bazı insanlar şu tür sorular sormaya başladığında:
Bu Kur’an’da nerede geçiyor?
veya
Bunun bütün Müslümanlar için zorunlu olduğunu hangi temele dayanarak söylüyoruz?
onlar çoğu zaman ayrı bir kategoriye yerleştirilmeye başlanmıştır.
Zamanla bu etiket o kadar geniş kullanılmaya başlanmıştır ki, çok farklı düşüncelere sahip insanlar aynı başlık altında toplanmıştır.
Bir kişi hadisleri tarihî bir kaynak olarak kabul edebilir, İslam geleneğine saygı duyabilir ve âlimlerin eserlerini inceleyebilir. Ancak herhangi bir dini iddianın Kur’an’daki dayanağını sorduğu anda “Kurancı” olarak etiketlenebilir.
Bu yaklaşım çoğu zaman kişinin görüşünü anlamaya yardımcı olmaz. Sadece argümanların tartışılmasını bırakıp etiketlerin tartışılmasına yol açar.
Kendi Başına Araştırma İsteği Yeni Bir Fikir Değildir
Kur’an sürekli olarak insan aklına hitap eder ve düşünmeye çağırır.
Allah şöyle buyurur:
“Onlar Kur’an üzerinde düşünmüyorlar mı?” (4:82)
Ve yine buyurur:
“Bilgin olmayan şeyin peşine düşme.” (17:36)
İnsan tekrar tekrar düşünmeye, analiz etmeye ve dayanağını anlamadığı iddiaları körü körüne kabul etmemeye çağrılır.
Bu nedenle dini meseleleri kendi başına araştırma arzusu ne yeni bir fikirdir ne de İslam’a yabancı bir yaklaşımdır.
Aksine, kişinin inançlarından sorumlu olması Kur’an’ın temel temalarından biridir.
“Yalnızca Kur’an” Yaklaşımında Sorun Nerede Ortaya Çıkar?
Ancak bağımsızlık arzusu da bir aşırılığa dönüşebilir.
Bazen kişi, otoritelere körü körüne bağlılıktan hayal kırıklığına uğradıktan sonra, Kur’an dışındaki bütün kaynakların otomatik olarak değersiz veya zararlı olduğunu düşünmeye başlar. Hadisleri, tarihî eserleri ve âlimlerin görüşlerini; onları inceleyip hata bulduğu için değil, sadece Kur’an olmadıkları için reddedebilir.
İşte burada başka bir problem ortaya çıkar.
Körü körüne taklidi reddetmek, bilgiyi reddetmeyi gerektirmez. İslam tarihi vardır. Âlimler yaşamıştır. Rivayetler aktarılmıştır. Hadisler mevcuttur.
Sadece Kur’an olmadıkları için bütün bu bilgi birikimini göz ardı etmek, kişinin kendisini önemli bir tarihî ve kültürel bağlamdan mahrum bırakması anlamına gelir.
Bağımsız düşünce; otomatik reddetmeyi değil, incelemeyi ve değerlendirmeyi gerektirir.
Hadislerin Rolü Ne Olabilir?
Öncelikle dinin kaynağı ile bilgi kaynağını birbirinden ayırmak gerekir.
Kur’an özel bir konuma sahiptir.
Allah şöyle buyurur:
“Şüphesiz zikri biz indirdik ve onu koruyacak olan da biziz.” (15:9)
İlahi koruma vaadine sahip olan kaynak Kur’an’dır.
Hadisler için böyle bir vaat bulunmaz. Onlar insanlar tarafından aktarılmış, insanlar tarafından derlenmiş ve insanlar tarafından incelenmiştir. Bu nedenle onları hatasız vahiy olarak görmek sağlam bir temele dayanmaz.
Ancak bundan hadislerin değersiz olduğu sonucu çıkmaz.
Hadisler tarihî bağlamı anlamaya yardımcı olabilir, ilk Müslümanların hayatını daha iyi tasavvur etmeyi sağlayabilir ve bazı olayların şartlarını ortaya koyabilir. Bazı durumlarda Kur’an’dan çıkarılmış bir sonucun desteklenmesine de katkıda bulunabilir.
Ayrıca hadisler, ilk nesil Müslümanların Kur’an’ı nasıl anladığını görmek açısından da faydalı olabilir. Ancak onların anlayışı da yanılmaz değildir ve Kur’an metnini yeniden değerlendirme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
Sorun, hadislerin yardımcı bir bilgi kaynağı olarak kullanılması değildir. Sorun, insan kaynaklı rivayetlerin açık bir Kur’anî temel olmadan bağlayıcı dini hükümler üretmeye başlamasıdır.
İki Aşırılık Arasında
Pratikte iki zıt uç görmek mümkündür.
Birinci uç şöyle der:
Düşünmeye gerek yok. Başkalarının verdiği kararları tekrarlamak yeterlidir.
İkinci uç ise şöyle der:
Kimseyi dinlemeye gerek yok. En doğruyu ben biliyorum.
Her iki yaklaşım da ciddi bir problem taşır.
İlk durumda insan kendi kişiliğini ve sorumluluğunu kaybeder. İkinci durumda ise kendisi için yeni bir otorite hâline gelir. Her iki durum da hakikati arama çabasından uzaklaştırır.
Birinci aşırılık insanı kendi inançlarından sorumlu olmaktan çıkarır. İkinci aşırılık ise kişisel görüşü mutlak bir ölçüye dönüştürür.
Bu iki yaklaşımın hiçbiri Kur’an’ın teşvik ettiği yöntem gibi görünmemektedir.
Gerçekten Bağımsız Bir Yaklaşım Nedir?
Bağımsız düşünce, diğer herkesi görmezden gelmek anlamına gelmez.
Tam tersine, farklı görüşleri incelemeye, argümanları karşılaştırmaya, tarihî bağlamı dikkate almaya, mevcut bilgiden yararlanmaya ve ancak bundan sonra kendi sonuçlarına ulaşmaya hazır olmayı ifade eder.
Bu yaklaşım daha fazla çaba gerektirir.
Başkalarının görüşlerine tamamen teslim olmak ya da çevredeki herkesin yanlış olduğunu ilan etmek çok daha kolaydır.
Fakat sorumluluk, insanın hakikati başkalarına havale etmeyi bıraktığı yerde başlar.
Bu yaklaşımda Kur’an temel ölçüt hâline gelir. Diğer kaynaklardan gelen bilgiler anlama aracı olarak kullanılır. Nihai karar ise düşünmeyi ve Allah karşısında kişisel sorumluluk taşımayı gerektirir.
Sonuç
Dini bağımsız şekilde araştırmak ve Kur’an’a dönmeye çalışmak, insanı ayrı bir grubun üyesi yapmaz.
Aynı şekilde hadislerin ve tarihî kaynakların değerini kabul etmek de onları hatasız bir dini hukuk kaynağına dönüştürmeyi gerektirmez.
Asıl sorun, kişinin iki aşırılıktan birine düşmesiyle başlar: Ya tamamen kendi başına düşünmeyi bırakır ya da kendi görüşünü her soruya yeterli cevap olarak görmeye başlar.
Bu iki uç arasında başka bir yol vardır. Bu yolda Kur’an temel ölçüt olarak kalır, bilgi bir araç olarak kullanılır ve kişinin dinini anlama sorumluluğu kendisine aittir.
Hakikati aramanın yolu, ne geleneği ne de kişisel görüşleri yeni bir mutlak otoriteye dönüştürmekten geçer.
Bu nedenle Kur’an’ın Müslümanı olmak, Kur’an dışındaki her şeyi reddetmek anlamına gelmez. Bu, Kur’an’ı temel ölçüt yapmak; diğer bütün kaynakları ise anlamaya yardımcı araçlar olarak görmek ve bu anlayışın sorumluluğunu bizzat üstlenmek demektir.
