İnsan kendisini çoğu zaman rasyonel bir varlık olarak görür. Kararlarını gerçeklere, mantığa ve dürüst bir değerlendirmeye dayanarak verdiğini düşünür. Fakat insan zihni bundan çok daha karmaşık işler. İnançlarımız yalnızca sahip olduğumuz bilgilerle şekillenmez; ailemiz, kültürümüz, çevremiz, kişisel deneyimlerimiz ve kendimiz hakkındaki algımız da bu sürecin içindedir.
Yeni bir bilgi mevcut dünya görüşümüzle çatıştığında içsel bir gerilim ortaya çıkar. Psikolojide bu duruma bilişsel uyumsuzluk denir. Bu, kişinin aynı anda birbiriyle çelişen iki düşünceyi kabul etmekte zorlanmasıdır. Örneğin kişi bir yandan «Ben gerçeği arayan bir insanım» derken, diğer yandan bazı inançlarının yanlış olabileceği ihtimaliyle yüzleşir. İşte bu noktada insan bir seçim yapmak zorunda kalır: Ya anlayışını yeniden değerlendirir ya da alışılmış dünya görüşünü korumaya çalışır.
Bilişsel uyumsuzluk nedir?
Bilişsel uyumsuzluk yalnızca insanların karşıt görüşleri dinlemek istememesi değildir. Bu, insan psikolojisinin doğal bir mekanizmasıdır. Bir kişi yıllarca belirli bir görüşü benimsediğinde, o görüş artık sıradan bir fikir olmaktan çıkar ve zamanla kişinin kimliğinin bir parçası hâline gelir.
Bu yüzden bir inancı sorgulamak, yalnızca bir düşünceyi sorgulamak gibi hissedilmez. Bazen bu, kişinin bütün iç dünyasını sarsan bir durum gibi algılanır. Özellikle dini inançlarda bu etki daha güçlü olabilir. Çünkü din yalnızca bilgi değildir; aynı zamanda aile, aidiyet, anlam, umut ve doğru yol duygusuyla da bağlantılıdır. Bu nedenle bir inancın değişmesi, bazı insanlar için basit bir zihinsel düzeltme değildir. Bazen bu, bütün bir hayat düzeninin tehdit altında olduğu hissini doğurur.
İnsanlar neden zayıf argümanları bile savunur?
Hayatı boyunca kendisine «İşte gerçek İslam budur» denilen bir insan düşünelim. Bu kişi daha sonra şu soruyla karşılaşır: «Peki bunun Kur’an’da dayanağı nerede?» Eğer cevap karmaşık, belirsiz veya tatmin edici değilse, içsel bir çatışma başlar.
Bu noktada insanın önünde birkaç yol vardır. Birinci yol, «Belki bilmediğim şeyler vardır, konuyu daha derin araştırmalıyım» demektir. Bu en zor yoldur, çünkü kişinin kendi sınırlılığını kabul etmesini gerektirir. İkinci yol, «Araştırmama gerek yok, bunu bilen insanlar söyledi» yaklaşımıdır. Bu yöntem içsel gerilimi azaltır, çünkü kişi mevcut dünya görüşünü korumaya devam eder. Üçüncü yol ise daha serttir: «Eğer dinde böyle çelişkiler varsa, o hâlde bütün din yanlıştır.» Bu da çatışmayı çözmenin bir yoludur, fakat bu kez kişi yalnızca bir yorumu değil, bütün sistemi reddeder.
Burada önemli soru şudur: Sorun gerçekten dinin kendisinde miydi, yoksa insanın dini anlamasında mıydı?
Bazen insanlar dini değil, onun insanî yorumunu reddeder
Dini tartışmalardaki en önemli sorunlardan biri, iki farklı şeyi birbirine karıştırmaktır. Bunlardan biri vahiydir, diğeri ise vahyin insan tarafından yorumlanmasıdır. Kur’an şöyle der:
«Bu, kendisinde hiçbir şüphe olmayan ve takva sahipleri için yol gösterici olan Kitap’tır.» (2:2)
Ancak bu metni okuyan ve açıklayan insan yine insandır. İnsan belirli bir dönemde yaşar, kendi çağının bilgilerini kullanır ve elbette hata yapabilir. Bu yüzden bazen sorun doğrudan vahyin kendisinden kaynaklanmaz. Sorun, vahyin etrafında oluşan insanî yorumlardan, kültürel kabullerden ve tarihsel anlayışlardan kaynaklanır. Sonuçta ortaya, metnin kendisinden farklı bir din algısı çıkabilir.
Bazı insanlar neden dinden uzaklaşır?
İlginç olan şudur ki bilişsel uyumsuzluk her iki yönde de çalışır. Bazı insanlar geleneği ne pahasına olursa olsun savunmaya başlar. Bazı insanlar ise tamamen dinden uzaklaşır. Peki neden böyle olur? Çünkü çoğu zaman insan soyut bir İslam anlayışıyla karşılaşmaz; kendisine gösterilen İslam yorumuyla karşılaşır.
Bir kişiye sürekli olarak «Soru sorma» denirse, zihninde bir baskı oluşur. «Sadece kabul et» denirse, düşünme alanı daralır. «Anlamaya çalışma» denirse, akıl geri plana itilir. «Böyle gelmiş böyle gider» denirse, sorgulama neredeyse yasaklanmış olur. Düşünen bir insan için bu durum ciddi bir çatışma doğurabilir. Çünkü aklı ona şunu söyler: «Gerçek, sorulardan korkmamalıdır.» Fakat çevresi ona şunu söyler: «Soru sormak tehlikelidir.»
Bu gerilim büyüdüğünde kişi bazen şu sonuca varır: «Eğer din buysa, ben bunun bir parçası olmak istemiyorum.» Fakat burada asıl soru şudur: Kişi gerçekten Allah’ın sözlerini mi reddetti, yoksa insanların onları sunma biçimini mi reddetti?
Kur’an inancı düşünmekten vazgeçmek üzerine kurmaz
Kur’an’ın dikkat çekici yönlerinden biri, insan aklına sürekli hitap etmesidir. Allah şöyle buyurur:
«Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı?» (4:82)
Ve şöyle buyurur:
«Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.» (17:36)
Bu ifadeler çok önemlidir. Çünkü Kur’an insandan aklını kapatmasını istemez. İnsana yalnızca tekrar etmeyi emretmez. «Önceki nesiller ne dediyse onu aynen söyle» demez. Aksine düşünmeyi, analiz etmeyi ve sonuç çıkarmayı teşvik eder.
Bu yüzden gerçeği dürüstçe aramak inancın düşmanı değildir. Tam tersine, çoğu zaman inancı daha sağlam hâle getirir. Bazen soru sormayı reddetmek, insanı daha büyük şüphelere sürükler. Çünkü bastırılan soru kaybolmaz; sadece daha derin bir yerde büyür.
Çoğunluk neden her zaman gerçeği belirlemez?
İnançları koruyan en güçlü düşüncelerden biri şudur: «Bu kadar insan yanılıyor olamaz.» Bu cümle kulağa mantıklı gelir. Fakat tarih bunun her zaman doğru olmadığını gösterir. Geçmişte insanların büyük çoğunluğu bugün kabul edilmeyen birçok şeyi normal görüyordu. Bu insanlar aptal oldukları için yanılmadılar; kendi dönemlerinin insanları oldukları için yanıldılar.
Bu nedenle takipçi sayısı tek başına gerçeğin kanıtı değildir. Kur’an da dikkati sayıya değil, düşünmeye çeker:
«Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah’ın yolundan saptırırlar...» (6:116)
Bu ayet çoğunluğun her zaman yanlış olduğunu söylemez. Ancak insan sayısının tek başına hakikatin ölçüsü olmadığını açıkça gösterir. Gerçek, kalabalıkla değil, delille anlaşılır.
Tehlike her iki tarafta da vardır
Şunu anlamak önemlidir: Bilişsel uyumsuzluk herkes için ortaya çıkabilir. Dindar bir insan, sadece alışılmış olduğu için geleneği savunabilir. Şüpheci bir insan ise sadece dinin kötü bir temsilini gördüğü için onu reddedebilir. Her iki taraf da hata yapabilir.
Bu yüzden gerçeği aramak için gereken en önemli özellik, kendi inançlarını sorgulamaya hazır olmaktır. Sadece şu soruyu sormak yeterli değildir: «Başkaları nerede hata yapıyor?» Bunun yanında şu soru da sorulmalıdır: «Benim yanıldığımı kabul etmem için ne olması gerekir?» Bu soru insanı zorlar, ama aynı zamanda onu dürüstlüğe yaklaştırır. Çünkü hakikati arayan kişi, kendi konumunu da test etmek zorundadır.
Gerçek dürüst analizden korkmaz
Eğer herhangi bir anlayış gerçekten Allah’ın sözlerine uygunsa, sorulardan korkmamalıdır. Sorular gerçeği yok etmez; aksine gerçeği insanî eklemelerden ayırmaya yardımcı olur. Zayıf bir delil varsa, yeniden değerlendirilmelidir. Güçlü bir delil varsa, anlayışı daha da sağlamlaştırır.
Bu yüzden sorun analiz etmek değildir. Sorun, insanın daha en baştan cevap aramayı kendisine yasaklamasıyla başlar. Bir düşünce soru karşısında ayakta kalamıyorsa, sorun soruda değil, düşüncenin zayıflığındadır. Hakikat, dürüst incelemeden zarar görmez. Sadece yanlış olan şeyler sarsılır.
Sonuç
Bilişsel uyumsuzluk, insanların zor sorularla karşılaştıklarında neden bazen inançlarını savunmaya devam ettiklerinin sebeplerinden biridir. Aynı zamanda bazı insanların içsel çelişkilerine makul bir cevap bulamadıkları için dinden uzaklaşmalarının da sebeplerinden biri olabilir.
Her iki durumda da temel soru aynıdır: İnsan gerçekten neyle karşılaştı? Gerçek dinle mi, yoksa insanların dini anlamasıyla mı?
Belki de samimi bir inananın en önemli görevlerinden biri, sadece kendi anlayışını savunmak değildir. Onu sürekli olarak yeniden değerlendirmektir. Çünkü gerçek sorulardan korkmaz. Gerçeğin ihtiyacı olan tek şey dürüst bir arayıştır.
