Belki de Müslümanlar arasında en çok tartışılan konulardan biri kredilerdir. Birçok kişi için cevap çoktan hazırdır: Faizli her kredi haramdır. Hatta bazen daha sert ifadeler de duyulur: “Kredi çekmektense hiçbir şey satın almamak daha iyidir”, “Her faiz Allah’a karşı savaş ilanıdır”, “Faizli kredi alırsan cehenneme gidersin.”
Fakat burada önemli bir soru ortaya çıkıyor.
Kur’an gerçekten modern banka kredilerinden mi bahsediyor?
Yoksa zamanla iki farklı kavramı aynı şeymiş gibi görmeye mi başladık: Kur’an’ın sözünü ettiği riba ile günümüzde var olan her türlü faiz uygulamasını?
Bu önemli bir sorudur. Çünkü bir şeyi haram ilan etmek, Allah adına konuşmak anlamına gelir. Böyle bir iddia ise son derece büyük bir sorumluluk gerektirir.
Kur’an Tam Olarak Neyi Yasaklıyor?
Kur’an gerçekten de ribayı çok ağır ifadelerle kınar.
“Allah alışverişi helal, ribayı ise haram kılmıştır.” (2:275)
“Eğer borçlu darlık içindeyse, eli genişleyinceye kadar ona mühlet verin. Eğer borcu bağışlarsanız, bu sizin için daha hayırlıdır.” (2:280)
Bu ayetlere dikkatle bakıldığında ilginç bir nokta görülür: Kur’an öncelikle borç verene hitap eder; borç alana değil.
Neden?
Çünkü asıl sorun, bir insanın zor durumundan faydalanma imkânıdır.
Bu yüzden Kur’an, ribaya dair en sert uyarılarından hemen sonra alacaklıya sabırlı olmasını, borçluya baskı yapmamasını ve imkânı varsa borcunu bağışlamasını tavsiye eder.
Bu bize önemli bir gerçeği gösterir.
Kur’an’ın odak noktası, faizin matematiksel hesaplanma biçimi değil, ahlaki bir ilkedir:
Başkasının sıkıntısını kendi kazancının kaynağı hâline getirme.
Her Faiz Otomatik Olarak Riba mıdır?
İşte asıl tartışma burada başlıyor.
Bugün birçok kişi şöyle diyor:
Her faiz ribadır.
Fakat hemen ardından şu soru ortaya çıkıyor:
Kur’an'ın neresinde, önceden belirlenmiş her faiz oranının ve her işlemde uygulanan her faizin otomatik olarak haram olan riba sayıldığı açıkça söylenmektedir?
Böyle bir ifade Kur’an metninde yer almaz.
Bu elbette her faizin otomatik olarak helal olduğu anlamına gelmez. Ancak bunun tam tersini iddia etmek de yalnızca sonraki insan yorumlarına değil, doğrudan Kur’an’a dayanan açık bir delil gerektirir.
Neden İslam Âlimlerinin Çoğu Her Türlü Faizi Yasaklıyor?
Bu görüşün sebepsiz ortaya çıkmadığını anlamak önemlidir.
Temel mantık şu şekildedir.
Eğer küçük bir faiz oranına izin verilirse, zamanla daha büyük oranlar da meşrulaştırılır. Ardından insanlar sınırları aşmanın yollarını bulur ve toplum yeniden Kur’an’ın şiddetle kınadığı tefecilik düzenine döner.
Bu nedenle birçok İslam hukukçusu en katı yaklaşımı benimsemiş ve her türlü faizi tamamen yasaklamayı tercih etmiştir. Böylece olası suistimallerin baştan önüne geçmeyi amaçlamışlardır.
İlk bakışta bu yaklaşım anlaşılabilir görünebilir.
Fakat burada başka bir soru ortaya çıkar.
Allah’ın koyduğu yasağın sınırlarını, ileride doğabilecek kötüye kullanımlardan korktuğumuz için genişletmeye hakkımız var mı?
Aynı mantık neredeyse her şeye uygulanabilir.
Bazı tüccarlar insanları aldattığı için ticareti yasaklayabiliriz.
Bazı sürücüler hız yaptığı için otomobilleri yasaklayabiliriz.
İnternet üzerinden yalan yayıldığı için interneti yasaklayabiliriz.
Oysa Kur’an genellikle aracı değil, o aracın adaletsiz kullanımını yasaklar.
Bu yüzden kötüye kullanılma ihtimali ile bir şeyin özü arasında ayrım yapmak gerekir.
Modern Banka Kredisi ile Eski Dönem Tefeciliği Aynı Şey midir?
Kur’an’ın indirildiği dönemde borç ilişkileri, bugünkü finans sisteminden oldukça farklıydı.
İnsanlar çoğu zaman çaresizlik içinde borç alıyordu. Borcunu zamanında ödeyemeyen kişinin borcu tekrar tekrar artırılıyor ve sonunda içinden çıkılması neredeyse imkânsız olan bir borç sarmalına giriyordu.
Böyle bir sistem, yoksulluğu alacaklı için sürekli bir kazanç kaynağına dönüştürüyordu.
Günümüz banka kredileri ise her zaman bu şekilde işlememektedir.
Bir girişimci iş kurmak için kredi alabilir. Bir aile ev satın almak için kredi kullanabilir. Bir şirket üretimini büyütmek amacıyla finansman sağlayabilir.
Evet, banka kâr etmeyi hedefler. Ancak aynı zamanda kredinin geri ödenmeme riskini de üstlenir. Müşteri kredi süresini, aylık ödemeleri ve toplam maliyeti önceden bilir ve bu şartları kendi isteğiyle kabul eder.
Burada şu soru ortaya çıkar.
Böylesine şeffaf bir sözleşmeyi, Kur’an’ın kınadığı riba ile otomatik olarak aynı kategoriye koyabilir miyiz?
Bazı benzer unsurların bulunması, iki olgunun öz itibarıyla aynı olduğu anlamına gelmez.
Enflasyon Meselesi
Konunun, eski dünyada bugünkü ölçüde bulunmayan başka bir yönü daha vardır:
Enflasyon.
Diyelim ki bir kişi on yıl vadeyle büyük bir miktar borç verdi. Bu süre içinde paranın satın alma gücü önemli ölçüde düştü.
Borç veren kişi yalnızca verdiği nominal miktarı geri alırsa, gerçekte verdiğinden daha azını almış olur.
Bu durumda şu soru ortaya çıkar.
Paranın gerçek değerini korumaya çalışmak, başkasının sıkıntısından kazanç sağlamanın aynısı mıdır?
Bu soru tek başına faizin helal olduğunu ispatlamaz. Ancak modern finans sisteminin, altın ve gümüş paraların dolaştığı eski ekonomik düzenden çok daha karmaşık olduğunu gösterir.
Neden İslami Bankacılık Çoğu Zaman Benzer Görünüyor?
Bugün faizsiz alternatif olarak sunulan birçok İslami finans ürünü bulunmaktadır.
Fakat çoğu durumda ekonomik sonuç oldukça benzerdir.
Örneğin banka bir malı satın alır, ardından müşteriye daha yüksek bir bedelle taksitli olarak satar.
Şeklen bu faiz değildir.
Ancak müşterinin sonunda ödediği toplam tutar çoğu zaman klasik banka kredisine oldukça yakındır.
Bu da doğal olarak şu soruyu gündeme getirir.
Sonuç neredeyse aynıysa, gerçek fark işlemin özünde mi yatmaktadır, yoksa sadece hukuki biçiminde mi?
Bu soru dürüstçe tartışılmayı hak etmektedir.
Bu, Her Kredinin Helal Olduğu Anlamına mı Geliyor?
Hayır.
Kur’an insana sürekli sorumluluğu, ölçülü davranmayı ve kendisine zarar vermemeyi hatırlatır.
Bir kişi düşüncesizce sürekli kredi çekiyor, gelirinin üzerinde yaşıyor, şansa güveniyor veya ailesini bilinçli şekilde ağır bir borç yükü altına sokuyorsa, buna hikmetli bir davranış demek zordur.
İşlemin kendisi şeffaf olsa bile, kişinin sorumsuzluğu yine kendi sorumluluğudur.
Bu nedenle çoğu insan için imkân varsa borçtan uzak durmak, tasarruf etmek ve gelirine göre yaşamak daha doğru bir tercihtir.
Fakat bu artık hikmetli davranış meselesidir; her modern finansal işlemi otomatik olarak haram ilan etmek değil.
Daha Önemli Olan Şekil mi, Öz mü?
İki insan düşünelim.
Birincisi, zor durumda olan birine borç verir ve onun çaresizliğinden faydalanarak borcunu yıllarca artırır; sonunda onu mali bir tuzağa sürükler.
İkincisi ise başarılı bir girişimciyle tamamen şeffaf bir sözleşme yapar. Her iki taraf da şartları önceden bilir, gönüllü olarak kabul eder ve yükümlülüklerini yerine getirir.
Sadece her iki durumda da fazladan bir ödeme bulunduğu için bu iki olayı aynı kabul edebilir miyiz?
İşte bu makalenin temel sorusu budur.
Belki de Kur’an her türlü mali kazancı değil, belirli bir adaletsizlik biçimini yasaklamaktadır.
Sonuç
Kredi, başlı başına bir yaşam biçimine dönüşmemelidir. Çoğu insan için mümkün olduğu sürece borçtan kaçınmak gerçekten daha doğru bir yoldur. Mali özgürlük, neredeyse her zaman mali bağımlılıktan daha iyidir.
Ancak başka bir tehlike daha vardır: Kur’an’ın tam olarak neyi yasakladığını incelemeden, her modern banka kredisini otomatik olarak Kur’an’daki riba ile aynı şey ilan etmek.
Modern banka kredisi ile Kur’an’da anlatılan riba, her ikisinde de para ve fazladan bir ödeme bulunduğu için mutlaka aynı olgu değildir. Bunların tamamen aynı olduğunu söyleyebilmek için yalnızca dış görünüşlerinin değil, ahlaki özlerinin de aynı olduğunu göstermek gerekir.
Eğer bir insan zor durumdaysa ve alacaklı onun çaresizliğini kullanarak borcunu durmadan büyütüyorsa, Kur’an’ın en sert şekilde kınadığı durum tam da budur.
Fakat iki taraf şartları önceden bilerek, özgür iradeleriyle ve kimse kimseyi sömürmeden şeffaf bir anlaşma yapıyorsa, böyle bir işlemi riba ilan etmeden önce Kur’an’ın gerçekten bunu yasakladığını göstermek gerekir.
Helal ve haram hakkında konuşurken, “Genelde böyle kabul ediliyor.” demek yeterli değildir.
Asıl sorulması gereken daha derin soru şudur:
Biz gerçekten Allah’ın haram kıldığını mı haram sayıyoruz, yoksa zamanla insan yorumlarıyla bu yasağın sınırlarını genişlettik mi?
İşte dürüst bir araştırma tam da bu soruyla başlar.
