Müslüman toplumları gözlemlediğinizde ilginç bir durum fark edebilirsiniz. Birçok ülkede kediler neredeyse otomatik olarak sevilir. Camilerin çevresinde beslenirler, evlere alınırlar ve Peygamber’in onlara iyi davrandığını anlatan hikâyeler aktarılır.
Köpekler ise çoğu zaman çok farklı tepkilerle karşılaşır. Kimileri onları necis kabul eder, kimileri gereksiz yere yaklaşmaktan kaçınır, bazen de bu tutum açık bir hoşnutsuzluğa kadar varabilir.
İlk bakışta bu doğal görünebilir: İnsanlar sadece dini geleneği takip ediyordur. Fakat durup şu basit soruyu sorduğumuzda tablo daha ilginç hâle gelir:Kur’an bu konuda gerçekten ne söylüyor? Eğer belirli bir hayvana yönelik tutum dinin önemli bir parçasıysa, Kur’an’ın bunu açıkça belirtmesi beklenir.
Peki gerçekten öyle mi?
Kur’an Ne Söylüyor?
İlginçtir ki Kur’an, salih insanlarla ilişkili hayvanlardan söz ettiğinde özellikle bir köpeği zikreder.
Mağara arkadaşlarının kıssasında şöyle denir:
“Köpekleri de mağaranın girişinde ön ayaklarını uzatmış yatıyordu...” (18:18)
Burada köpek, Kur’an’ın iman, kararlılık ve inançlarına bağlılık örneği olarak sunduğu insanların yanında bulunmaktadır.
Üstelik ayette köpeğin varlığının bu kıssayı olumsuz etkilediğine dair en küçük bir ima bile yoktur. Aksine, hikâyenin doğal bir parçası olarak sunulur.
Bir başka ayette eğitilmiş av hayvanlarından söz edilir:
“Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz şeyler helal kılındı; ayrıca Allah’ın size öğrettiğinden öğreterek eğittiğiniz avcı hayvanların tuttukları da...” (5:4)
Kur’an hayvanları insanın faydalı yardımcıları olarak gösterir ve hiçbir yerde köpeği aşağı bir varlık gibi tasvir etmez.
Daha da önemlisi, Kur’an’ın hiçbir yerinde köpeğin necis, lanetlenmiş veya aşağılık bir hayvan olduğu söylenmez.
Bu noktanın özellikle altını çizmek gerekir. Eğer böyle bir yaklaşım dinin temel bir parçası olsaydı, Kur’an’da bunun açık bir şekilde belirtilmesi beklenirdi.
Fakat böyle bir ifade yoktur.
Kedi Nasıl Özel Bir Konuma Geldi?
Bunun sebebi oldukça iyi bilinmektedir.
Peygamber’in kedilere iyi davrandığını ve onlara merhamet gösterdiğini anlatan tarihî rivayetler günümüze ulaşmıştır.
Fakat burada insanların şaşırtıcı derecede nadir sorduğu bir soru vardır:
Bu durumdan çıkarılması gereken sonuç tam olarak nedir?
Bir doktorun bir çocuğa özen gösterdiğini gören kişi makul olarak şu sonuca varır: Doktor insanlara değer veriyor.
Şöyle düşünmek garip olurdu: Doktor sadece belirli yaştaki çocukları önemsiyor.
Burada da benzer bir durum söz konusudur. Peygamber bir kediye merhamet göstermişse, en doğal sonuç onun hayvanlara karşı merhametli biri olduğudur.
Fakat zamanla birçok kişi kedinin kendisini özel bir sembol olarak görmeye başlamış, bu davranışın arkasındaki ilkeyi unutmuştur.
Böylece dikkat merhametten belirli bir hayvana kaymıştır.
Köpeklere Yönelik Olumsuz Tutum Nereden Geldi?
Birçok Müslüman toplumda köpeğin aşağı, kirli veya istenmeyen bir varlık olduğu yönünde yaygın bir kanaat vardır. Ancak bu yaklaşımın doğrudan Kur’an’daki temelini bulmaya çalıştığımızda iş oldukça zorlaşır.
Bir kişi bazı tarihî rivayetlere veya belirli anlatımlara başvursa bile şu soru açık kalır:
Belirli olaylardan yola çıkarak bütün bir hayvan türü hakkında nasıl genel bir hüküm verilebilir?
Bu mantık oldukça sorunlu görünmektedir. Bir atın binicisini düşürmesi bütün atları kötü yapmaz. Bir kedinin bir insanı tırmalaması bütün kedilerin zararlı olduğu anlamına gelmez.
Öyleyse köpekler söz konusu olduğunda neden farklı bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır?
Sorun hayvanlarda değil, düşünme biçimindedir.
İnsanlar ilkeyi sorgulamak yerine belirli ayrıntılardan geniş sonuçlar çıkarmaya başlarlar. Bu nedenle sonradan ortaya çıkan tartışmalardan değil, Kur’an’ın açıkça söylediklerinden başlamak daha sağlıklıdır.
Ve Kur’an, “kutsal kedi” ile “kötü köpek” arasında böyle bir karşıtlık kurmaz.
Şekil Anlamın Yerini Aldığında
Bu mekanizma yalnızca hayvanlarla ilgili değildir.
Bir kişi Peygamber’in orucunu hurmayla açtığını öğrenir ve hurmanın kendisini özel bir nesne olarak görmeye başlar.
Fakat “Neden özellikle hurma?” sorusu çoğu zaman sorulmaz.
Bir kişi yedinci yüzyıl Araplarının giyim tarzını öğrenir ve bu kıyafetleri diğerlerinden daha İslami kabul etmeye başlar.
Oysa bu kıyafetlerin önemli bir kısmı kendi dönemlerinin kültürel unsurlarıydı.
Benzer bir süreç burada da yaşanmıştır.
İnsanlar kediyi gördüler ama merhameti göremediler.
Hayvanı gördüler ama ilkeyi kaybettiler.
Zamanla sembol, anlamdan daha önemli hâle geldi.
Peygamber Bütün Hayvanları Sevmek Zorunda mıydı?
Biraz düşününce yaygın mantık ilginç sonuçlara götürmektedir.
Birçok insan şöyle düşünmektedir:
Peygamber kedilere iyi davrandı; o hâlde kedi özel bir hayvandır ve özel muamele görmelidir.
Eğer bu mantık kabul edilirse şu soru ortaya çıkar:
Asırlar sonra Müslümanların iyi davranması için Peygamber kaç hayvanı sevmiş olmalıydı?
Her kuşu mu?
Her atı mı?
Her deveyi mi?
Her köpeği mi?
Açıktır ki mesele hayvanlar değildir.
Mesele düşünme biçimidir.
İnsanlar çoğu zaman bir davranışın anlamını anlamak yerine onun nesnesini taklit etmeye çalışırlar.
Bir kişi Peygamber’in bir kediye merhamet gösterdiğini görüyorsa, doğal sonuç şudur:
Hayvanlara merhamet etmek güzel bir özelliktir.
Fakat zamanla bu sonuç fark edilmeden başka bir sonuca dönüşmüştür:
“Peygamber kediye iyi davrandıysa, özel olan şey kedinin kendisidir.”
Oysa bu iki sonuç arasında büyük bir fark vardır.
Birincisi merhameti genişletir.
İkincisi onu sınırlar.
Birincisi şöyle der:
“Allah’ın yarattıklarına merhametli ol.”
İkincisi ise fiilen şuna dönüşür:
“Sadece hakkında rivayet bulunan hayvanlara iyi davran.”
İşte şeklin anlamı yavaş yavaş nasıl gölgede bıraktığı tam olarak budur.
Sonuçta kişi kedileri samimiyetle sevebilir; fakat diğer hayvanlara aynı şefkati göstermeyebilir. Oysa asıl ders büyük ihtimalle tam da bu şefkatti.
Kur’an Ne Öğretiyor?
Kur’an insanı sürekli düşünmeye ve şeylerin özünü anlamaya çağırır.
Hayvanları “Allah’ın gözde kulları” ve “ikinci sınıf yaratıklar” şeklinde ayırmaz.
Aksine şöyle buyurur:
“Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi topluluklar olmasınlar...” (6:38)
Bu ayet, bütün hayvanların Allah’ın yarattığı dünyanın bir parçası olduğunu hatırlatır.
Özellikleri ve insanlara sağladıkları faydalar farklı olabilir, fakat hepsi O’nun yaratışının bir parçasıdır.
Bu nedenle bir Müslümanın hayvanlara yaklaşımı hurafelere veya kültürel etiketlere değil; adalete, sorumluluğa ve merhamete dayanmalıdır.
Bir hayvan tehlikeliyse insan kendisini koruyabilir.
Bir hayvan fayda sağlıyorsa bu faydadan yararlanabilir.
Fakat Kur’an’ın hiçbir yerinde belirli bir hayvan türünün sadece insanların alışkanlıkları nedeniyle hor görülmeyi hak ettiği fikri yoktur.
Sonuç
Belki de bu yazının asıl sorusu kediler ve köpeklerle ilgili değildir.
Asıl mesele, Peygamber’in davranışlarını nasıl anladığımızdır.
Peygamber bir hayvana merhamet gösterdiğinde, belirli bir türü yüceltmeye mi çalışıyordu?
Yoksa insanlara daha genel bir ilke mi öğretiyordu: Allah’ın yarattıklarına merhamet etmeyi?
Bu iki yaklaşım arasındaki fark büyüktür.
Birincisi insanı dış ayrıntıları kopyalamaya yöneltir.
İkincisi ise ayrıntının arkasındaki anlamı anlamaya çağırır.
Kur’an ne kedi kültü oluşturur ne de köpeği kötü bir yaratık ilan eder.
Hatta Kur’an’ın en bilinen kıssalarından birinde, salih insanların yanında anılan hayvan bir köpektir.
Bu yüzden belki de doğru soru şu değildir:
Peygamber hangi hayvanı seviyordu?
Asıl soru şudur:
Peygamber insanlara hayvanlara karşı tutumuyla ne öğretmek istiyordu?
Eğer cevap merhametse, öncelikle tekrarlanması gereken şey de budur.
Seçici şekilde değil.
Sadece tek bir hayvan türüne karşı değil.
Allah’ın bütün yaratıklarına karşı.
Böyle bir sonuç, hayvanları alışkanlıklarımıza göre “doğru” ve “yanlış” diye ayırmaktan çok daha fazla Kur’an’ın ruhuna uygun görünmektedir.
