Bugün birçok Müslüman ülkede ve İslam’ın hâlâ baskın din olduğu seküler toplumlarda endişe verici bir eğilim gözlemlenebiliyor: bilgi giderek ikincil bir şey olarak görülüyor, hatta bazen dinle bağdaşmayan bir unsur gibi algılanıyor. Sanki iman ve bilim iki ayrı dünyanın parçalarıymış gibi. Sanki düşünmek, öğrenmek, araştırmak ve gelişmek “dünyevî” işler olduğu için şüpheli kabul edilmesi gereken faaliyetlermiş gibi.
Oysa Kur’an bunun tam tersini söyler. Allah insana sadece düşünme izni vermekle kalmaz, onu doğrudan buna çağırır:
“Onlar Kur’an üzerinde düşünmüyorlar mı?” (4:82)
“Akıllarını kullanmıyorlar mı?” (36:68)
“Düşünüp taşınmıyorlar mı?” (47:24)
Yani düşünmek, analiz etmek ve hakikati aramak İslam’a yabancı şeyler değildir. Bunlar insanın dinî sorumluluğunun bir parçasıdır. Modern Müslüman dünyasının önemli sorunlarından biri de tam burada başlamaktadır.
Bilgi Ne Zaman Yabancı Görünmeye Başladı?
Birçok Müslüman toplumda tuhaf bir atmosfer oluşmuştur. Bir yandan kişi resmî olarak Müslüman kabul edilir. Diğer yandan ona ciddi eğitimin, bilimin, eleştirel düşüncenin ve mesleki gelişimin o kadar da önemli olmadığı telkin edilir. Bazen bu yumuşak bir şekilde ifade edilir: “Önemli olan imandır, gerisi zaten gelir.” Bazen daha sert bir biçimde sunulur: Bilime, felsefeye veya anlam arayışına fazla ilgi duymanın kişiyi dinden uzaklaştırabileceği söylenir.
Bunun sonucunda Müslüman bir tür ikilem içinde yaşamaya başlar. Ya kendini geliştirmeyen ve soru sormayan “kimlik olarak Müslüman” birine dönüşür. Ya da sorularına deliller yerine sadece “öyle olması gerekiyor” cevabını veren bir dinî çevreyle karşılaşır. Bu durumda diğer uca savrulur; dini reddetmeye, hatta bazen ateizme yönelmeye başlar.
Bazı İnsanlar Neden Dinden Uzaklaşıyor?
Şunu dürüstçe kabul etmek gerekir: Bazı insanlar İslam’dan nefret ettikleri için uzaklaşmıyorlar. Bazen bunun nedeni, tatmin edici cevaplar alamamış olmalarıdır. Onlara soru sormaları yasaklandı. Açıklama yapılmadı. Anlayış yerine itaat sunuldu. İnsan sürekli olarak “fazla soru sorma” sözünü duyarsa, er ya da geç cevapları başka yerde aramaya başlar.
Üstelik dinî çevre kapalı, yetersiz ve gerçek hayat karşısında etkisiz görünüyorsa, kişi dinin ona pratik anlamda hiçbir şey vermediğini düşünmeye başlar. Dünyevî şeylerin para, statü ve güç getirdiğini görür. Fakat kendisine sunulan şekliyle din, sanki yaşamına katkı sağlamıyormuş gibi görünür.
Sorun ise İslam’da değildir. Sorun, İslam’ın nasıl sunulduğundadır. İslam insandan eğitimden, meslekten, bilimden veya çalışmaktan vazgeçmesini istemez. Aksine insan gelişmeli, kazanmalı, üretmeli, inşa etmeli ve bunu yaparken de insanlığını, ahlaki sınırlarını ve iç disiplinini korumalıdır. Sağlıklı denge tam da budur.
Bilim İslam’a Karşı Değildir
Günümüzde bazen bilim sanki Müslümanlara ait olmayan bir alanmış gibi gösteriliyor. Sanki ciddi eğitim, araştırma, tıp, mühendislik, felsefe ve mantık başka bir dünyanın parçalarıymış gibi algılanıyor. Oysa bu sahte bir karşıtlıktır. İslam hiçbir zaman zihinsel tembelliğin dini olmamıştır.
Sorun bilimde değildir. Sorun, birçok Müslümanın bilgiyi bir ibadet biçimi olarak görmeyi bırakmış olmasıdır. Oysa insan Allah’ın yarattığı dünyayı daha iyi anlamak, insanlara fayda sağlamak ve cehaletten uzak durmak için öğreniyorsa, bu dinle çelişmez. Tam tersine, onun ruhuna uygundur.
İnsan cami ile üniversite arasında, iman ile gelişim arasında, ahlak ile profesyonellik arasında seçim yapmak zorunda değildir. Bunların hepsini tek bir hayatın içinde birleştirmelidir. İslam ancak o zaman sadece bir isim olmaktan çıkar ve canlı bir anlam sistemine dönüşür.
Müslümanlar Neden İbn Sina’yı Hatırlamayı Sever?
Modern Müslümanlar sık sık İbn Sina, El-Harezmî, El-Bîrûnî ve geçmişin diğer büyük âlimleriyle gurur duyarlar. Bu anlaşılabilir bir durumdur. Gerçekten de bunlar büyük isimlerdir. Ancak çoğu zaman gözden kaçan önemli bir ayrıntı vardır.
İslam medeniyetinin Altın Çağı, Müslümanların yalnızca dinleri hakkında sloganlar tekrarladıkları dönem değildi. O dönem Müslümanlar düşündükleri için yükseldiler. Öğrendikleri için yükseldiler. Tartıştıkları, araştırdıkları, tercüme ettikleri, karşılaştırdıkları, gözlemledikleri ve ürettikleri için yükseldiler. Yani o dönemin büyüklüğü boş bir övünçten değil, bilgiye yönelik canlı bir yaklaşımdan kaynaklanıyordu.
Bu nedenle bugün bir Müslümanın İbn Sina’yı göstererek “O da Müslümandı, demek ki biz de onun gibiyiz” demesi tuhaf görünmektedir. Hayır. İbn Sina İslam’a inanan bir bilim insanıydı. Fakat bilim insanı olmayı miras yoluyla ya da sloganlarla başarmadı. Bunu çalışma, disiplin, zihinsel emek ve bilgiye duyduğu tutkuyla elde etti. İslam onun diniydi. Bilim insanı olmasını sağlayan ise düşünmesi ve çalışmasıydı. Bu önemli bir farktır.
Sadece Geçmişle Yaşanamaz
Birçok modern Müslüman toplumun sorunu, geçmişin hatıralarıyla yaşaması ama bugünü inşa etmemesidir. Büyük âlimlerden söz etmeyi severler, ancak yenilerinin yetişebileceği ortamı kurmazlar. Tarihleriyle gurur duyarlar, fakat araştırma alışkanlığını teşvik etmezler. Altın Çağ’ı anarlar, ama onun neden mümkün olduğunu sorgulamazlar.
Oysa asıl önemli soru budur. Müslümanlar neden o dönemde bilgi alanında güçlüydüler? Neden okullar, kütüphaneler ve bilim merkezleri kuruyorlardı? Neden eserler tercüme ediyor, tartışıyor, araştırıyor ve medeniyetlerini geliştiriyorlardı? Ve sonra neden bütün bunlar zayıfladı?
Bu sorunun cevabı birkaç satıra sığmaz. Bu ayrı ve kapsamlı bir konudur; ileride başka bir makalede mutlaka ele alacağız. Çünkü İslam’ın Altın Çağı’nın gerilemesi tek bir hata ya da tek bir tarihî olayla açıklanamaz. Bunun arkasında dinî, siyasi, kültürel ve entelektüel nedenlerden oluşan karmaşık bir süreç vardır.
Modern Müslümanın İki Ucu
Bugün Müslüman çoğu zaman iki uç arasında sıkışmış durumdadır. Birinci uç, bilimi gereksiz gören ve soruları neredeyse tehlikeli kabul eden dinî çevredir. Burada insana sadece inanmasının ve fazla düşünmemesinin yeterli olduğu söylenir. İkinci uç ise mantıklı cevaplar bulamayan ve soru sorması engellenen kişinin dinden tamamen uzaklaşmasıdır. Bazen bunu, kendisine sunulan din anlayışının yaşamasına, çalışmasına ve gelişmesine yardımcı olmadığını düşündüğü için yapar.
Fakat her iki uç da yanlıştır. İslam insandan zihinsel pasiflik istemez. İslam ondan dünya hayatını terk etmesini de istemez. Aksine insan öğrenmeli, çalışmalı, gelişmeli, topluma faydalı olmalı ve aynı zamanda ahlaki temelini korumalıdır. Aksi hâlde ya dinî çevrenin içinde geriler ya da dinin çarpıtılmış görüntüsünden kaçmaya çalışırken dinini kaybeder.
İslam Gerçekte Ne Talep Eder?
İslam insandan zayıf olmasını istemez. Cahil olmasını istemez. Sorulardan korkmasını istemez. İnsanın dürüst, düşünen ve sorumluluk sahibi olmasını ister.
Bir kişi eğitim alıyor, çalışıyor, kariyer kuruyor, bilimle uğraşıyor ve aynı zamanda Allah ile bağını koruyorsa, dinine ihanet etmiş olmaz. Aksine onu hayatında gerçekleştirmiş olur.
Sorun, dinin ya anlamdan yoksun şekilsel davranışlara ya da açıklamasız yasaklara indirgenmesiyle başlar. Bu hâle geldiğinde gerçekten de insanları uzaklaştırmaya başlar. Ama bunun sorumlusu İslam değildir. Onu dar, ağır ve gerçek hayattan kopuk hâle getiren insanlardır.
Sonuç
Bugün Müslüman dünyanın sadece imana değil, aynı zamanda entelektüel dürüstlüğe de ihtiyacı vardır. Sadece dış görünüşte dindarlığa değil, bilgiye saygıya da ihtiyacı vardır. Sadece geçmişi hatırlamaya değil, geleceği inşa etme yeteneğine de ihtiyacı vardır.
Bir Müslüman bilime ihtiyaç duymadığını düşünüyorsa, aslında kendi dinini fakirleştiriyor demektir. Sorulardan korkuyorsa, kendisini anlamaktan mahrum bırakıyordur. Sadece sloganlarla yaşıyorsa, ne güçlü bir şahsiyet ne de güçlü bir toplum kurabilir.
İslam bilgiye karşı değildir. İslam cehalete karşıdır. İslam gelişime karşı değildir. İslam manevi ve zihinsel tembelliğe karşıdır. Müslümanlar bilgiye hak ettiği değeri geri vermedikçe ya geçmişte takılı kalacak ya da günümüzde kendilerini kaybetmeye devam edeceklerdir.
Oysa Allah insana en başta sadece inanmasını söylemedi. Şöyle buyurdu:
“Yaratan Rabbinin adıyla oku.” (96:1)
