Din, insanın daha sorumlu, adil ve bilinçli biri olmasına yardımcı olmalıdır. Ancak açıkça konuşulması gereken başka bir durum da vardır: İnsan, dinî fikirlerin giderek düşüncelerini kontrol etmek için kullanılmaya başlandığı bir ortamın içinde kalabilir.
Üstelik sorun mutlaka şiddet çağrılarıyla veya açık bir aşırılıkla başlamaz. Bazen çok daha erken başlar: Kişiye sürekli kimin «doğru», kimin «sapmış», kimin «düşman» olduğu, kime güvenilmemesi gerektiği, geçmişte yaşanan hangi olaylardan nefret etmesi gerektiği ve hangi duyguları hissetmesi gerektiği anlatılır. Zamanla korku, kuşku, seçilmişlik duygusu ve sürekli bir düşman arayışı dindarlığın bir parçası olarak algılanmaya başlar.
Burada belirli öğretmenlerden, âlimlerden veya kuruluşlardan söz etmediğimizi anlamak önemlidir. Dinî bilgi aktaran insanların çoğu bunu samimi bir şekilde yapıyor olabilir. Sorun daha derindedir. Mesele, belirli bir sistem insanın kendi düşüncesinin yerini yavaş yavaş almaya başladığında insanın kendisinde ne olduğuyla ilgilidir.
Bu nedenle bu konuyu yalnızca toplumsal bir sorun olarak değil, aynı zamanda her Müslümanın kişisel sorumluluğu olarak ele almak önemlidir.
Radikalleşme silahla başlamaz
İnsanlar «radikalizm» kelimesini duyduklarında genellikle şiddet, terörizm, savaşçı sloganlar veya açık mücadele çağrıları gibi aşırı şeyleri düşünür.
Oysa düşünce biçimindeki değişim bunlardan çok daha önce başlayabilir.
İnsan sürekli düşman aramaya başlar. Sıradan görüş ayrılıkları bir komplonun kanıtına dönüşür. Çevresindeki insanlar «biz» ve «onlar» şeklinde ikiye ayrılır. Her eleştiri bir saldırı olarak algılanır. Her anlaşmazlık, kişinin «saptığı» veya «düşmana hizmet ettiği» şeklinde açıklanır. Zamanla insan kendi grubunun gerçekliği doğru gördüğüne, diğerlerinin ise ya hiçbir şey anlamadığına ya da bilerek zarar vermeye çalıştığına inanmaya başlar.
Böyle bir sistemde artık insana her seferinde ne düşünmesi gerektiğini söylemeye gerek kalmaz. İnsan bunu kendisi yapmaya başlar — fakat önceden belirlenmiş bir şemanın içinde.
Asıl tehlikeli olan da budur.
Çünkü insan gerçekten daha dindar hâle geldiğini düşünürken, aslında olup bitenleri bağımsız biçimde değerlendirme yeteneğini giderek kaybedebilir.
İlk referans noktası: Kur’an ile hadisleri karıştırmayın
Burada öncelikle temel bir ayrımla başlamak gerekir.
Hadislerin kendisi kötü değildir. Onlar ilk Müslümanların yaşamı, kültürü, günlük hayatı, siyasi olayları ve dönemin tarihsel bağlamı hakkında değerli bilgiler içerebilen geniş bir tarihsel külliyat oluşturur.
Ancak hadis Kur’an değildir.
Bu açık görünebilir, fakat seviyelerin birbirine karıştırılması çoğu zaman tam da burada başlar. Önce kişiye Kur’an’ın Peygamber’e vahyedildiği söylenir. Ardından şu adım atılır: Peygamber Kur’an’ı aldığına göre, onun sözleri hakkındaki rivayetler de otomatik olarak Allah’ın sözünün devamıdır. Sonra bir adım daha gelir: Eğer bir rivayet sahih kabul ediliyorsa, içeriği zorunlu bir dinî hükme dönüşür.
Oysa bu geçişlerin her biri ayrı ayrı kanıtlanmayı gerektirir.
Peygamberin vahiy aldığı doğrudur. Ancak bu, onun her eyleminin otomatik olarak bütün zamanlar için evrensel bir dinî yasa olduğu anlamına gelmez. İnsan belirli bir şeyi rahat olduğu, alışkanlık hâline geldiği, gerekli olduğu veya kendi döneminin şartlarına uygun olduğu için yapabilir. Peygamberin bunu yapmış olması, tek başına Allah’ın bunu bütün Müslümanlar için her zaman zorunlu kılıp kılmadığı sorusuna cevap vermez.
Aynı şekilde, Peygamberin sözleri hakkında aktarılan bir rivayet, yalnızca sahih olarak adlandırıldığı için Kur’an’ın kendisi hâline gelmez. Hadis, gerçekleştiği varsayılan bir olay hakkında aktarılan tarihsel bir bilgidir. Olayın kendisi, olay hakkındaki anlatı ve bundan çıkarılan dinî hüküm farklı düzeylerdir.
Bu nedenle Kur’an, geri dönülmesi gereken temel referans noktası olmaya devam eder. İnsan Allah’ın söylediğiyle, insanların aktardığı şeyi ve insanların bunlardan çıkardığı sonuçları birbirinden ayırmayı bıraktığında, vahiy ile insan yorumunun arasındaki sınır yavaş yavaş ortadan kalkar.
Tarihi din hâline getirmeyin
Burada başka bir sorun daha ortaya çıkar.
Hadis ve tarih literatürü yalnızca dinî uygulamalara ilişkin anlatılardan oluşmaz. İçinde siyasi çatışmalar, iktidar mücadeleleri, gruplar arasındaki anlaşmazlıklar, savaş anlatıları, suçlamalar, intikamlar, farklı taraflar arasındaki mücadeleler ve insanlık tarihinin daha birçok olayı bulunur.
Bütün bunlar tarihçi açısından ilgi çekici olabilir.
Fakat tarihsel bir olay, sırf Müslümanların başına geldiği için Allah’ın emri hâline gelmez.
Geçmişteki siyasi mücadeleleri alıp onları sonsuz bir dinî düşmanlığa dönüştürmek mümkün değildir. VII. yüzyıldaki insanların çatışmalarını günümüze taşıyıp insanı bugünkü komşusuna karşı eski siyasi mücadelelerin merceğinden bakmaya zorlamak da doğru değildir.
Özellikle sürekli düşmanlık dili tehlikelidir:
«Bu Müslümanlar düşmandır.»
«Bize zarar vermek istiyorlar.»
«Sürekli düşmanlarla çevriliyiz.»
«Onlara güvenilemez.»
İnsan bunları yıllarca duyduğunda çevresindeki dünyayı bağımsız biçimde algılamayı yavaş yavaş bırakabilir. Bunun yerine önceden hazırlanmış bir tabloyu doğrulayacak şeyleri aramaya başlar.
Oysa Kur’an insandan sürekli paranoya hâlinde yaşamasını istemez. İnsanların hoşlanmadığı kişiler söz konusu olduğunda bile adaleti emreder:
«Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adaletli olun; bu takvaya daha yakındır.»
(5:8)
Bu, son derece önemli bir sınırdır.
Dinî hayat, bugün kimden nefret edilmesi gerektiğini sürekli aramaya dönüşmemelidir.
Hadislerden önce Kur’an’ı okuyun
İnsan bu sınırı korumak istiyorsa bir referans noktasına ihtiyacı vardır.
İşte bu nedenle Kur’an’ı hadislerden önce okumak önemlidir — tarihsel kaynaklar yararsız olduğu için değil, insanın önce diğer her şeyi değerlendireceği temel metni tanıması gerektiği için.
Üstelik burada mekanik bir okumadan söz etmiyoruz. Kur’an bin kez okunabilir ve yine de anlaşılmaya çalışılmayabilir.
Kur’an bütünüyle okunmalı, ayetler birbiriyle karşılaştırılmalı, bağlam dikkate alınmalı, tekrarlanan ilkeler fark edilmeli, sorular sorulmalı ve kişinin kendi çıkarımları sınanmalıdır.
Bu yaklaşımın kendisi de eleştirel düşünmeyi geliştirir.
Kur’an’ı gerçekten kendi başına okumaya alışmış bir insan zamanla rahatsız edici sorular sormaya başlar: Bu nerede söyleniyor? Neden zorunlu hâle getirildi? Bu gerçekten Allah’ın emri mi, yoksa insanın çıkardığı bir sonuç mu? Bir sonraki ayet ne söylüyor? Bu yorum Kur’an’ın başka bir bölümüyle çelişiyor mu?
Hazır cevaplar aracılığıyla insanı yönetmek isteyen bir ortam için böyle bir insan rahatsız edicidir.
Çünkü tekrarlamaya alışmış bir insanın duygularını yönetmek, kontrol etmek ve yönlendirmek; doğrulamaya ve sorgulamaya alışmış bir insanı yönetmekten çok daha kolaydır.
Cemaat bir örgüt değildir
Burada başka bir uç noktaya düşmemek de çok önemlidir.
Bir topluluğun varlığı başlı başına sorun değildir. İnsanlar birlikte namaz kılabilir, Kur’an hakkında konuşabilir, birbirlerine yardım edebilir, arkadaşlık kurabilir, İslam tarihini inceleyebilir ve zor zamanlarda birbirlerini destekleyebilirler.
Bu, insan hayatının normal bir parçasıdır.
Sorun, topluluk kapalı bir sisteme dönüştüğünde ve gruba ait olmak hakikatten daha önemli hâle geldiğinde başlar.
Şu mantık ortaya çıktığında:
«Bizimkiler her zaman haklıdır.»
«Bizimkileri eleştirmek İslam’a saldırmaktır.»
«Çok fazla soru soruyorsan, demek ki zaten düşmanın etkisi altındasın.»
«Sadece kendi insanlarımıza güvenmeliyiz.»
Burada bir ikame gerçekleşir.
Topluluk artık iletişim ve dayanışma ortamı olmaktan çıkar, bir kontrol sistemine dönüşür.
Bu nedenle cemaat ile örgütlenmiş kapalı grup arasındaki farkı ayırt etmek önemlidir. İlki insanları ortak değerler etrafında birleştirir. İkincisi ise insandan değerlere değil, doğrudan grubun kendisine sadakat talep edebilir.
Duygusallığınız da bir sınavdır
Nadiren konuşulan başka bir nokta daha vardır.
Her insan dinî bilgilere aynı şekilde tepki vermez. Bazıları için belirli tarihsel anlatılar yalnızca tarih olarak kalır. Başka biri içinse aynı anlatılar yoğun öfke, korku, aşağılanmışlık duygusu veya birinden intikam alma isteği doğurabilir.
İnsan belirli bir içeriğin kendi iç dengesini sistematik biçimde bozduğunu ve kendisini daha saldırgan, şüpheci veya öfkeli hâle getirdiğini fark ederse, o içeriğin içine daha fazla girmek zorunda değildir.
Allah, her tarihsel rivayetin okunmasını zorunlu kılmamıştır.
Kur’an dinin temeli ve insanın tekrar tekrar dönebileceği metin olmaya devam eder. Tarihsel materyaller bağlamı anlamaya yardımcı olabilir, fakat tarih dinî hayatın merkezine yerleşmek zorunda değildir.
Bir insan tarihsel bir olay hakkında bir âlime soru sorabilir. Dönemi genel olarak anlamak için bu olayı inceleyebilir. Fakat geçmişin siyasi çatışmalarına sonsuz biçimde dalmak insanın sakin yaşama ve düşünme yeteneğini bozmaya başlıyorsa, bunu günlük bir alışkanlığa dönüştürmek için hiçbir zorunluluk yoktur.
Bazen belirli bir bilgi akışından uzaklaşmak zayıflık değil, kişinin kendi düşüncesini makul biçimde korumasıdır.
Başkalarının sloganları sizin düşünceleriniz gibi duyulmaya başladığında
Sorunun daha derin bir boyutu da vardır.
İnsan bazen belirli bir ortamın içinde o kadar uzun süre kalır ki kendi düşüncelerinin nerede bittiğini ve ezberlenmiş ifadelerin nerede başladığını fark etmeyi bırakır.
Kendi başına belirli bir sonuca ulaştığına inanabilir. Fakat daha dikkatli dinlediğinde, «kendi mantığının» neredeyse tamamen aynı insanlardan defalarca duyduğu, aynı kitaplarda okuduğu ve aynı çevrede tartıştığı ifadelerden oluştuğu ortaya çıkabilir.
Bu her zaman başkasının sözlerini doğrudan tekrarlamak şeklinde görünmez. Bazen gerçekten bir analiz gibi görünür.
Ancak böyle bir analizin içinde cevaplar çoktan belirlenmiş olabilir:
kimin doğru olduğu, kimin saptığı, kimin tehlikeli olduğu, kimin düşman olduğu, hangi grupların dinlenmemesi gerektiği ve insanın hangi sonuca ulaşmak zorunda olduğu.
Bu durumda insan artık gerçekliği araştırmıyor demektir.
Gerçekliği hazır bir şemaya uydurmaya başlamıştır.
Bu nedenle bazen durup kendimize şu soruları sormak faydalıdır: Bütün sloganları, grup isimlerini ve otoriteleri ortadan kaldırırsam bu konu hakkında gerçekten ne düşünüyorum? Sonucumu kendi kelimelerimle açıklayabilir miyim? Fikrimi değiştirmeme ne sebep olabilir?
Bir insan yanılabileceği koşulları bile tasavvur edemiyorsa, yalnızca çevresindekileri değil, kendi düşünme biçimini de gözden geçirmesi gerekir.
Duygularınızı başkalarının eline bırakmayın
En güçlü kontrol biçimlerinden biri, insanı kendisine gösterilen her şeye sürekli duygusal tepki vermeye zorlamaktır.
Bugün ona bir düşman gösterilir — öfkelenir.
Yarın yeni bir komplo gösterilir — korkar.
Ertesi gün «bizimkilere» yönelik bir saldırı anlatılır — kendisini mağdur hisseder.
Sonra ona hazır bir suçlu gösterilir — onu cezalandırma isteği duyar.
Böylece insan yavaş yavaş kendi kararlarıyla değil, başkalarının gündemiyle yaşamaya alışır.
Oysa din, insanı kendi eylemlerinden daha sorumlu hâle getirmeli; onu otomatik tepki veren bir mekanizmaya dönüştürmemelidir.
Eğer herhangi bir ortam sizden sürekli korku, nefret, şüphe ve kuşatılmış bir kale duygusu talep ediyorsa, durup şu soruyu sormak faydalı olabilir:
Duygularım üzerinde kim güç sahibi oluyor ve neden?
Sıradan bir hayat yaşayın
Önemli ve son derece basit bir ölçüt vardır.
İslam insandan çevresindeki dünyayla sürekli savaş hâlinde olmasını istemez.
İnsan çalışabilir, eğitim alabilir, aile kurabilir, spor yapabilir, arkadaşlarıyla vakit geçirebilir, seyahat edebilir, bilimle uğraşabilir, kariyer yapabilir, komşularına yardım edebilir ve Allah ile ilişkisini koruyarak, O’nun gerçekten belirlediği ilkelere uyarak sıradan bir hayat yaşayabilir.
Dindarlık, insanın bulmayı başardığı düşmanların sayısıyla ölçülmez.
İnsanın kaç kişiyi sapmış ilan ettiğiyle de ölçülmez.
Ve kesinlikle çevresindeki dünyadan ne kadar korktuğuyla ölçülmez.
Eğer din insanı daha dürüst, daha adil, daha sakin ve daha sorumlu hâle getiriyorsa, bu başka bir şeydir.
Eğer onu zamanla daha şüpheci, saldırgan, kibirli ve düşman arayışına saplantılı hâle getiriyorsa, durup insanın tam olarak neye din dediğini sorgulamak gerekir.
Temel sınır nerede?
Sonuçta mesele birkaç basit ayrım üzerinden ifade edilebilir.
Kur’an hadis değildir.
Hadis Kur’an değildir.
Tarih, dinî yasa değildir.
Bir insanın uygulaması otomatik olarak Allah’ın emri değildir.
Cemaat mutlaka bir örgüt değildir.
Şüphe mutlaka inkâr değildir.
Ve eleştirel düşünce imanın düşmanı değildir.
İnsan bu seviyeleri ne kadar açık biçimde ayırt ederse, dini korku, suçluluk duygusu, grup sadakati ve sürekli düşman arayışı üzerinden onu kontrol etmek de o kadar zorlaşır.
Sonuç
Dinî radikalleşme nadiren tek bir büyük kararla başlar. Çok daha sık olarak yavaş yavaş gelişir. İnsan vahiy ile insan aktarımını birbirinden ayırmayı bırakır, tarihsel çatışmaları sonsuz bir dinî mücadele olarak görmeye başlar, düşman aramaya alışır, duygularını başkalarının gündemine bırakır ve zamanla kendi düşüncelerinin önemli bir bölümünün içinde bulunduğu çevre tarafından şekillendirildiğini fark etmez hâle gelir.
Bu nedenle en iyi savunma belirli bir grupla mücadele etmekle başlamaz.
Kişinin kendisiyle başlar.
Kur’an okuyun. Onu bütünüyle okuyun. Düşünün. Sorular sorun. Kontrol edin. Tarihsel anlatıların otomatik olarak Allah adına konulmuş yasalara dönüşmesine izin vermeyin. Başkalarının nefretinin sizin nefretiniz hâline gelmesine izin vermeyin. Ve herhangi bir insanın, grubun veya ideolojinin sizinle Allah karşısındaki kendi sorumluluğunuz arasına girmesine izin vermeyin.
Allah insana aklı, din adına onu devre dışı bırakması için vermedi.
Eğer dinî bir ortam sizden düşünmeyi bırakmanızı, soru sormayı bırakmanızı ve size düşman olarak gösterilen insanlardan nefret etmeye başlamanızı istiyorsa, belki de o ortama daha sıkı sarılmak yerine durup şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: Gerçekten Kur’an’ın öğrettiği şey bu mu?
