Tanrı'nın varlığı tartışılırken ortaya çıkan en önemli sorulardan biri, yalnızca evrenin kökeniyle değil, aynı zamanda ahlakın kaynağıyla da ilgilidir.
Dindar olmadığını söyleyen birçok insan bile bazı şeylerin gerçekten yanlış olduğunu kabul eder: adaletsizlik, ihanet, zulüm ve masum insanlara işkence gibi.
Fakat burada daha derin bir soru ortaya çıkar:
Bu şeyler neden yanlıştır?
Ahlak yalnızca toplumun gelişiminin bir ürünü müdür? İyi ve kötü, insanların düşünceleriyle birlikte değişir mi? Yoksa çoğunluğun görüşünden bağımsız olarak doğru kalan adalet ilkeleri var mıdır?
İslam'ın yaklaşımına göre ahlak, insanın icat ettiği bir sistem değil, daha derin bir gerçekliğin parçasıdır. İnsan adaleti yaratmaz; onu keşfeder ve adaletin kaynağı olan Allah'ın huzurunda kendi davranışlarından sorumludur.
Eğer Ahlakı İnsan Oluşturuyorsa
Yaygın görüşlerden biri, ahlakın insanlığın tarihsel gelişiminin ürünü olduğudur.
Bu anlayışa göre insanlar, toplumların ayakta kalmasını sağladığı için zamanla belirli davranış kuralları geliştirmiştir. Örneğin öldürmenin ya da hırsızlığın yasaklanması, bu tür kurallar olmadan toplumun istikrarlı şekilde varlığını sürdüremeyeceği düşüncesinden doğmuştur.
Bu yaklaşımın belirli bir mantığı vardır. Gerçekten de birçok ahlaki norm, insan deneyimi ve toplumsal yaşamla yakından ilişkilidir.
Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkar:
Eğer ahlak bütünüyle insan tarafından oluşturulmuşsa, o hâlde değiştirilebilir mi?
Geçmişte insanların büyük çoğunluğu köleliği kabul ediyorsa, o dönemde kölelik ahlaki miydi? Yoksa birçok toplum onu benimsese bile yine de adaletsiz miydi?
Eğer bir ülkede çoğunluk belirli bir grubun baskı altına alınmasını desteklerse, bu durum yalnızca çoğunluk böyle istediği için adil hâle mi gelir?
Bu sorular iki farklı kavram arasındaki ayrımı ortaya koyar:
-
insanların doğru olduğuna inandığı şey;
-
gerçekten doğru olan şey.
Tarih, toplumların yanılabileceğini göstermektedir. Bir kültürün ya da çoğunluğun benimsediği her şey adil olmamıştır.
Fakat insan kararlarının üzerinde gerçek bir adalet varsa, bir sonraki soru kaçınılmazdır:
Bu adalet hangi temele dayanır?
Tanrı Olmadan Nesnel Ahlak Mümkün müdür?
Bazı felsefi yaklaşımlar, nesnel ahlakın Tanrı olmadan da mümkün olduğunu savunur.
Örneğin insan aklının bazı evrensel ilkeleri belirleyebileceği söylenebilir: Acı kötüdür, adalet adaletsizlikten daha iyidir ve diğer insanlara saygı göstermek aklen gerekli bir ilkedir.
Ancak burada yeni bir soru ortaya çıkar:
Bu ilkeler neden bağlayıcıdır?
Eğer adaletsizlik kişiye çıkar sağlıyorsa, neden yine de adaletli davranmalıdır?
Ahlak yalnızca insan aklına dayanıyorsa şu sorun devam eder: Akıl, hangi davranışların topluma fayda sağladığını açıklayabilir; fakat insanın, kendi çıkarına aykırı olsa bile neden doğru olanı yapmak zorunda olduğunu her zaman açıklayamaz.
Örneğin bir kişi hile yaparak kazanç sağlayabilir ve bunu hiç kimse öğrenmeyebilir. Buna rağmen neden dürüst davranmayı seçmelidir?
İslam bu soruya, insanın ahlaki sorumluluğunun toplumun görüşüyle ya da kişisel çıkarıyla sınırlı olmadığını söyleyerek cevap verir.
Kur'an ve Nesnel Adalet Anlayışı
Kur'an'da adalet, insanların yaptığı bir anlaşma olarak değil, varlığın düzeniyle bağlantılı temel bir ilke olarak sunulur.
Allah şöyle buyurur:
"Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder..."
(Kur'an 16:90)
Bu ayette adalet yalnızca toplumsal bir sözleşme değildir. Allah'tan kaynaklanan ahlaki bir ilke olarak sunulmaktadır.
Kur'an aynı zamanda insanın bireysel sorumluluğunu da vurgular:
"Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu takvaya daha yakındır..."
(Kur'an 5:8)
Burada dikkat çekici olan nokta şudur: Adalet, insanın duygularına ve kişisel çıkarlarına aykırı olsa bile korunmalıdır.
Eğer adalet yalnızca fayda sağlayan bir araç olsaydı, insan işine gelmediğinde onu terk edebilirdi.
Kur'an ise farklı bir yaklaşım ortaya koyar: İnsan, şartlar ne olursa olsun yaptıklarından sorumludur.
İnsan Neden Ahlakın Daha Yüksek Bir Temeline İhtiyaç Duyar?
İslam, inanmayan insanların ahlaklı olamayacağını iddia etmez.
Gerçek hayatta dinî inancı olmayan birçok insan da iyilik, dürüstlük ve merhamet gösterebilir. Kur'an da insanların güzel davranışlarda bulunabileceğini kabul eder.
Sorun, insanların inanç olmadan iyi davranıp davranamayacağı değildir.
Asıl soru daha derindir:
İyilik neden iyiliktir?
Adalet, insana hiçbir çıkar sağlamadığı durumlarda bile neden önemini korumalıdır?
İslam'ın cevabı şudur: Çünkü ahlakın kaynağı insandan daha yücedir. İnsan, iyi ve kötü hakkındaki mutlak gerçeğin yaratıcısı değildir. O, Yaratıcısına karşı sorumluluk taşıyan bir varlıktır.
Bu nedenle Kur'an insana sık sık yaptıklarının değer taşıdığını hatırlatır:
"Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görecektir. Kim de zerre kadar kötülük yapmışsa onu görecektir."
(Kur'an 99:7–8)
Bu anlayış, gerçek ahlaki sorumluluğun temelini oluşturur: Gizli kalan davranışlar bile önem taşır.
İnsan Özgürlüğü ve Ahlaki Tercih
Bazıları şu soruyu sorabilir:
Eğer ahlakın kaynağı Allah ise, bu insanın hiçbir şey anlamadan sadece emirlere uyması gerektiği anlamına mı gelir?
Kur'an bambaşka bir tablo çizer.
İnsana düşünme, analiz etme ve seçim yapma yeteneği verilmiştir.
"Biz ona yolu gösterdik; ister şükredici olur ister nankör."
(Kur'an 76:3)
İnsanın sorumluluğu körü körüne itaate değil, bilinçli tercihe dayanır.
Bu nedenle Kur'an sürekli olarak akla hitap eder:
"Hiç düşünmezler mi?"
(Kur'an 59:21)
İslam anlayışında iman ile akıl birbirinin karşıtı değildir. İnsan yalnızca ahlaki ilkeleri kabul etmekle yetinmemeli, onların anlamını da kavramaya çalışmalıdır.
Sonuç
Tanrı olmadan ahlakın mümkün olup olmadığı sorusu, insan varoluşunun en derin meselelerinden biridir.
İnsan yasalar koyabilir, toplumsal kuralları değiştirebilir ve yeni normlar oluşturabilir. Ancak şu soru varlığını sürdürür: Adalet kendi başına var olan bir gerçek midir, yoksa yalnızca insanların yaptığı bir anlaşmanın sonucu mudur?
İslam'a göre gerçek ahlakın kaynağı insandan daha yücedir. Adalet, insanlar onu desteklediği için doğru değildir. İnsanlar onu desteklemelidir; çünkü adalet nesnel bir temele sahiptir.
Bununla birlikte İslam, insanı düşünmekten vazgeçmeye çağırmaz. Aksine Kur'an, insana akıl sahibi bir varlık olarak hitap eder; araştırmasını, anlamasını ve bilinçli tercihler yapmasını ister.
Bu nedenle asıl soru yalnızca şundan ibaret değildir:
"İnanç sahibi olmadan iyi bir insan olabilir miyim?"
Daha derin soru ise şudur:
"İyilik hangi temele dayanarak iyidir, kötülük ise hangi temele dayanarak kötüdür?"
