Dine karşı en yaygın eleştirilerden biri şu şekilde ifade edilir: «Din insanları kontrol etmek için icat edildi.»
İlk bakışta bu düşünce basit ve ikna edici görünebilir. Eğer bir insan dini baskıyla, yasaklarla veya bazı kişilerin dini kullanarak yaptığı kötü davranışlarla karşılaşmışsa, böyle bir sonuca ulaşması doğal görünebilir.
Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkar: İnsan «din insanları kontrol ediyor» derken aslında neyden bahsediyor? Allah’tan mı? Kur’an’dan mı? Dini kurumlardan mı? Yoksa dini kendi amaçları için kullanan insanlardan mı?
Bütün bunlar aynı şey değildir.
Kontrol Her Sistemde Vardır
Meseleye dürüstçe bakıldığında, insanın tamamen özgür olduğu düşüncesinin gerçeklikten çok güzel bir ideal olduğu görülür. Modern insan sürekli olarak çeşitli etkiler tarafından şekillendirilir: reklamlar, sosyal medya, öneri algoritmaları, moda, pazarlama, kültür ve çevre.
Kendisini tamamen bağımsız gören bir insan bile her gün birçok dış faktörün etkisi altında kararlar verir.
Bu nedenle asıl soru, etkinin var olup olmadığı değildir. Çünkü etki her zaman vardır. Asıl soru şudur: Bu etkiyi kim oluşturuyor ve hangi amaçla oluşturuyor?
Allah ile İnsanları Birbirinden Ayırmak Gerekir
Çoğu zaman insanlar «din» kelimesiyle aslında Kur’an’ı kastetmezler. Belirli vaizleri, katı aileleri, dini kurumları veya tarihsel olayları hatırlarlar.
Fakat bunların hepsi insandır.
Herhangi bir düşünceyi baskı aracı olarak kullanabilenler de insanlardır.
Tarih, dinin insanlar üzerinde kontrol kurmak amacıyla kullanıldığı örnekleri gösterir. Ancak aynı şekilde insanlar başka birçok fikri ve sistemi de kötüye kullanmıştır.
Bir şeyin kötüye kullanılması, o şeyin kendisi hakkında otomatik olarak hüküm vermez.
Bir çekiçle ev yapılabilir, ama bir pencere de kırılabilir. Sorun çekiçte değil, onu kullanan kişidedir.
Kur’an Ne Talep Eder?
Kur’an’a bakıp Allah’ın neye çağırdığını incelediğimizde, ortaya çıkan tablo tamamen bir kontrol sistemi görüntüsü vermez.
Kur’an yalanı, zulmü, haksız öldürmeyi, hırsızlığı, aldatmayı, kibri ve verilen sözleri çiğnemeyi yasaklar. İnsanları dürüst, adil ve ihtiyaç sahiplerine yardım eden kişiler olmaya çağırır. Düşünmeyi, kendi arzularını kontrol etmeyi ve insanlara zulmetmemeyi öğütler.
Burada doğal bir soru ortaya çıkar:
Eğer bunlara «kontrol» deniyorsa, sorun gerçekten kontrolün kendisinde midir? Yoksa kontrol edilen şeyin ne olduğunda mı?
Allah Bizim İnancımıza İhtiyaç Duyar mı?
Burada başka önemli bir nokta ortaya çıkar.
Eğer biri şöyle diyorsa:
«Tanrı insanları kontrol ediyor.»
O zaman şu soru sorulmalıdır:
Neden?
Kur’an sürekli olarak şu düşünceyi vurgular: Allah insana muhtaç değildir. İnsan, imanı ile Allah’ı güçlendirmez; inkârı ile de O’na zarar veremez.
Örneğin Kur’an şöyle der:
«Kim şükrederse ancak kendi yararı için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, şüphesiz Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye layıktır.» (31:12)
Ve yine:
«Eğer inkâr ederseniz, bilin ki Allah sizden müstağnidir.» (39:7)
Böylece ilginç bir sonuç ortaya çıkar: Eğer Allah bizim imanımızdan herhangi bir fayda elde etmiyorsa, o hâlde zorlamanın amacı ne olabilir?
Dinde Zorlama Yoktur
Kur’an açıkça şöyle der:
«Dinde zorlama yoktur.» (2:256)
Bu oldukça dikkat çekici bir ilkedir.
Eğer amaç gerçekten ne pahasına olursa olsun kontrol olsaydı, bunun tam tersini beklemek daha mantıklı olurdu. Ancak Kur’an bunun aksini söyler: İnanç özgür iradeyle gerçekleşmelidir. Aksi hâlde anlamını kaybeder.
Bir insanı belirli sözleri söylemeye zorlayabilirsiniz. Belirli davranışları yapmaya zorlayabilirsiniz. Ancak onu içtenlikle inanmaya zorlayamazsınız.
Çünkü iman, doğası gereği baskının sonucu olamaz.
Gerçekten Kim Kontrol Ediyor?
Bazen insan şöyle der:
«Dinin beni yönetmesini istemiyorum.»
Ancak biraz daha dikkatli bakıldığında şu soru ortaya çıkar: Gerçekten özgür müdür?
Neden tam olarak o telefonu satın alır? Neden belirli kıyafetleri seçer? Neden güzel kabul ettiği şeyleri güzel kabul eder? Neden tanımadığı insanların düşüncelerinden etkilenir? Neden sürekli kendisini başkalarıyla karşılaştırır?
Çoğu durumda insan zaten çeşitli etkiler altındadır. Sadece bu etkiler ona alışılmış geldiği için fark edilmez.
Bazen insan dini bir kontrol aracı olara0, reddederken aynı anda modaya, reklamlara, sosyal medyaya ve toplumun beklentilerine tamamen uyum sağlar.
Fark yalnızca bu etkinin kaynağındadır.
Asıl Sorun Nerede Ortaya Çıkar?
Bu, kötüye kullanımların olmadığı anlamına gelmez. Vardır.
Bir insan dini kullanarak başkalarını manipüle ediyor, baskı uyguluyor veya kişisel çıkar elde ediyorsa bu ciddi bir problemdir.
Ancak o zaman sorun dinin kendisinde değil, insanın davranışındadır.
Aynı şekilde kötü bir doktorun yalanı tıbbı kötü yapmaz, bir dolandırıcı matematiği kötü yapmaz ve kötü bir usta bir aracın kendisini kötü hâle getirmez.
Bu tür durumlarda fikir ile insanı birbirinden ayırırız.
Aynı ilke burada da uygulanmalıdır.
Temel Soru
Bu nedenle:
«Din insanları kontrol etmek için vardır»
demek yerine daha doğru bir soru sormak gerekir:
Gerçekte kim kimi kontrol ediyor? Allah mı? Yoksa O’nun adına konuştuğunu söyleyen insanlar mı?
Bunlar tamamen farklı sorulardır.
Bunları birbirine karıştırmak, artık Kur’an’ı değil, insan davranışlarını tartışmak anlamına gelir.
Sonuç
Dinin insanları kontrol etmek için var olduğu düşüncesi çoğu zaman Kur’an’ı tanımaktan değil, insanlarla yaşanan deneyimlerden kaynaklanır.
Evet, insan dini bir baskı aracı olarak kullanabilir. Ancak insan bunu neredeyse her fikir ve sistem için yapabilir.
Kur’an’ın kendisine bakıldığında ise farklı bir tablo görülür.
Allah bizim imanımıza ihtiyaç duymaz. Dinde zorlama olmadığını açıkça bildirir. İnsanları her ne pahasına olursa olsun yönetme isteğine değil; onların vicdanına, aklına ve özgür tercihine hitap eder.
Bu nedenle asıl soru şu değildir:
Din insanı kontrol ediyor mu?
Daha önemli soru şudur:
Beni gerçekten kim yönetmeye çalışıyor — bana tercih özgürlüğü veren Allah mı, yoksa O’nun adına konuşmak isteyen insanlar mı?
Ve her zaman olduğu gibi:
Allah en doğrusunu bilir.
